Hälsingelagen
[]{Praefatio.}
Mæþ lagh skal man land byggæ.; for þæn skuld. warö. æy lagh aa Lande þa gate ængin booz firi. for þy ær lagh skipæt. först af guþy ok swa af konunge warom. mæþ samþykkæ wælbornæ mannom ok allan almoghanom. ath goþæ mæn nytæ þerræ spækt. ok wrangwisæ mæn næfsös. till liftapilsæ. till [pænninææ]{pænningæ} hwar æftir þy som bruth æru till. for þy ath swa ær ok þæt ath næfsæ illgæningx mannom ok wrangwisom. swa som blant æþlæ fruct waxör [mællær]{nællær}. þithslæ. ok þorn. man skal þem wp taka ok borth kastæ. ath the vm gaa æy þe goþæ fruct swa skal man ok næfsæ ilgærningx mannom ok wrangvisom. at þe vmga æy goþa mannom Som mæstaren sigher. Hwa som agha löös lewer ok lagha. han heþerlös döör. Guþ giwi ath wi matom hær swo liwa mæþ lagha. ath wi matom alla himærikæ hawa. ok mæþ war iæmpkristæn swo vm ga. ath wi maghom alla himarikas naþer faa. AMEN
kyrkio balkær.
konungxbalkær.
ærfþæ balker.
manhælgiæs balker.
Jorþæbalker.
[]{köpmala balker. }
wiþerbo balker.
þingmalæ balkær
Hær byriæs kyrkiu Balker. ok tælias i hanum flokkær .XXI.
I Vm kyrkiu bygning
II Vm kyrkiu bool ok hws
III Vm kyrkiu [gaarþ]{skruþ}
IV Vm kyrkiu wining
V Vm kyrkiu præst
VI Vm klokkæræ. ok klokkor
VII Vm tiund.
VIII Vm siælæmæssur
IX Vm hiona vigning ok inlezn
X Vm offær
XI. Vm barnaa kristning
XII Vm siukamanz reþskap
XIII Vm massu fal ok forbuþ
XIIII Vm siælæ gifþ ok testament
[XV Vm hælghædagha bruth
XV Vm hionalagh
XVI Vm hoor och frænsemis spiæl
XVII Vm banz maal ok skriptæ bruth ok hælghædagha bruth.
]{XV Vm hionalagh frænsemis spiæl ok hoor
XVI Vm hælghudagha bruth ok skriptæ bruth
XVII Vm banz maal
} XVIII Vm kyrkiu garþæ
XIX Vm biskops sak i meneþum
XX Vm brut mællom præst ok lekmanz
XXI Vm friþ mæþ guz likama
II Vm kyrkiu bool ok hws
III Vm kyrkiu [gaarþ]{skruþ}
IV Vm kyrkiu wining
V Vm kyrkiu præst
VI Vm klokkæræ. ok klokkor
VII Vm tiund.
VIII Vm siælæmæssur
IX Vm hiona vigning ok inlezn
X Vm offær
XI. Vm barnaa kristning
XII Vm siukamanz reþskap
XIII Vm massu fal ok forbuþ
XIIII Vm siælæ gifþ ok testament
[XV Vm hælghædagha bruth
XV Vm hionalagh
XVI Vm hoor och frænsemis spiæl
XVII Vm banz maal ok skriptæ bruth ok hælghædagha bruth.
]{XV Vm hionalagh frænsemis spiæl ok hoor
XVI Vm hælghudagha bruth ok skriptæ bruth
XVII Vm banz maal
} XVIII Vm kyrkiu garþæ
XIX Vm biskops sak i meneþum
XX Vm brut mællom præst ok lekmanz
XXI Vm friþ mæþ guz likama
A krist skulu allir kristnur troæ at han ær guþ. ok []{æy} æru guþir
fleræ æn
han ein. Ængin skal affguþum blotæ. ok ængin a lundæ. æller a stenæ
troæ.
Allir skulu kyrkiu dyrkiæ þit skulu allir. baþi quikir ok döþir.
komænda ok
farændæ ij wæruld ok aff. Krister bööþ kirkiu byggiæ ok tiund göræ.
adambær
ok hans synir giorþa tiund fyrst. ok salomon kyrkiu. (§.1.) Nu uiliæ
kristnir mæn krist buþ at haldö. ok kyrkiu af nyu göræ. þa skulu
böndör til
biskups faræ ok soknæ præst sin mæþ sik hawa. ok aff byscupi loff ath
beþas
at þe kyrkiu byggiæ moghæ. Biscuper a empnæ þera skuþa. ok loff till
giwæ.
(§.2.) Allir fulgærþæ böndör aki æptur bonda tali. ok daghwærki æfptir
vighræ
mannæ tali. þryskæs nokon ok [fuller]{fællir} aku. bötæ alin foræ
las. ok
suua foræ annat ok þriþiæ. ok æy meræ þyt han fæller fleræ. vtan han
fæller
[aku]{} aku. allæ. Fæller [aku]{} aku allæ. bötæ .VIII. öræ. Fæller
daxwærki.
wæri lagh sama. þæssæ bot ligger till kyrkiu bygning ok söka kyrkiu
wæriændær þæt som lagh æru
II
Nu ær kyrkiu byghd. þa skal kyrkiu bool hawa. þær præster skal a byggiæ. þæt skal fult ok frælst wæræ foræ allom wtskuldom sum vpsala öþer konungi. (§.1.) Hws a kyrkiu bole hwæria skulu byggias sum gamal siþvænio hawer wærit. Delæ þe þær vm. þa skoþi þæt II præstir. ok II bönder aff aþrum soknum æru næmpdir mæþ provastunum. æptir þy skal ok byggiæs som þe sigiæ som aff aþrum soknum æru næmdir Fæller sokn siþan bygning. böte biscupi II marker. ok præsti ena mark. fæller enka man bötæ alin foræ daxwærki. ok foræ annat. ok þriþiæ. ok byggiæ siþan. Bygger æy siþan. þa bötæ swa mykit enkæ man som sokn al. (§.2.) Siþæn præstæns huus æru wæl boin. þa skal præster ath husum gömæ at þe æy aff wanrökt fordærwæs ok boæ lasa at husum. ok dör foræ göræ ok alt þæt han ma þem boæ ok bætræ. göræ þæt a sin eghian kost. þa æn husin þurwæ mykyn bonæþ wiþ. þa skulu bönder bonæþ till föræ. ok kost fora haldæ. ok husum wp byggiæ. Nu kan hus niþer falla aff præstins wanrökt; þa a præster þem wp boæ a sin kost. ok bötæ þre marker. II biscupi. ok ena soknamannum. Sighia bönder ath husin æru fordærwæþ aff wanrökt. ok præster nekær. þa skuþy þæt .II. præstæ ok .II. böndær aff aþrum soknum. hwat husin æru fordærwæþ aff wanrökt æller æyIII.
Nu skal kyrkiu skruþ hawa. þæt æru mæssu klæþi. kalker ok corporale. ok tiþæ böker ællær. Ængin præster ma ok böker kiöpæ. æller scriwæ lata. vtan sins biscops orloff. æller profastæ. ok soknamannæ goþwillia. ok scal kyrkiu klokkur hawa. foræ þy ath þe sculu sok till tiþar kallæ.IIII.
Nu ær kirkiu wigþ. þa komber præst ok til hænnæ beþæs. þæt mon ræt wæra at tagha þæn som allom a sæmber. Nu kan ey sokn wm præst sæmiæ. þa taki þæn. biskuper wil þem vnnæ. Nu ær þæn præst takin. baþæ mæþ biscups williæ. ok sokna mannæ. þa agha bönder kyrkiu sinæ ok skruþ ii hænder præsti sætiæ. Ok præst klokkari. (§.1.) Swa mykit gooz præst foræ sik taker a kirkiu bolæ. swa mykit skal han latæ æftir sik wæræ i allom lösörum hwat han skilz viþ þe kyrkiu quikær æller döþer. Hawr han gooz aflat aff sama kirkiu. þa taki halft kyrkiu. ok halft præster. æller hans arwær þa giæld guldin æru.VI
Nu skal ok þæn till klokkæræ takas som baþum a sember præsti ok sokn. sæmbær þem æy a. taki þæn klokkæræ som legho giwer. (§.1.) þættæ ær ok klokkæræ rætter. halwr spander koorn. ok leff ok leefs swl. aff hwærium þem præsti gör korn ok quikæ tiund. þæt a han siælwr at iulum saman taka. ællir þe præstæ göra mala ok giptur æru. giwi klokkara II pænningæ. ær ogipter giwi een pænning (§.2.) klokkare ær skyldugher at gömæ kykiu skruþ ok præst hæntæ vtan soknæ. æn præster ær æy hemæ. (§.3.) Ringer nakur þæn klokku. æi biþer klokkare til. giwi han klokkara een alin. Bryter han klokku. giældi hanæ ater. Faar aff skaþa liggi ogilder Lösna band a klokku. þa skal han wm þre synnædaghæ kyrkiu væriundum til sighiæ; raþæ þe æy böter aa. ok brister klokku. þa giældi þe hanæ apter. sigher æi klokkare till þa giældæ han hanæ apterVII
Koorn tiund ok all annor tiund göræs æfftir þy gamul siþwænnia hawr wærit ok skifptis sama lund. Delæ þe vm. þa witi þæt II minnungæ mæn af aþrum soknum ok II præstir huru þæt hawr wærit. Quik tiund æller smörmalæ. þæt aa præster enzamin. ok swa aff fuglum. ok dyurum. ok smafiscum allum. bogh aff ælghæ ok biornæ hwarium Biscuper taki hwan XV lax. sildæpund swa af siæl ok graskinnum. ok præst taki halft wiþ kyrkiu.VIII.
Nu a præster hawa foræ tiþækiöp. ok lægherstaþ .XVIII. alnær. IX. lewa bröþ. IX marker smör æller þerræ wærþ. þær foræ ær præster skyldugher sighiæ þre siælu mæssur. ena ath [like]{liks} uth færþ. andra um syundæ dagh. ok þriþiæ. vm manaþæ moot. Wil han mæssu hafwa um iamlingæ motæ. gifwi præsti firæ alnæIX
Foræ hionæ wigning. ok inleznu. þær æftir giwi præsti þre alnæ æftir barn II alnæ. oc þre marker smör. ok þre lewæ bröþ at minstu. åræster skal þem lius faaX
Foræ offer malæ aff bondæns garþi. II alnær. ok skal præster matkot [haswa]{hafwa} .III. vm arit. hwart swa got som lewr bröz ok mark smör. swa mangæ staþi bondæn hawr boskap. göræ swa fult som han þær siælwr sati. hwat bonda [liwr]{lifwr} æller husfru. ok hwart bondæns barn som guzlikama taker. þa offræ en [penning]{pænning}. Hionæ mala. hwar leghædrænger II alnær. Legha kuna halwæ andri alin.XI.
Dör barn heþit. ok faar æy kristnu. ok walder præster. þa bötæ han ena mark biskupi. ok twa mark barns faþer. (§.1.) Bygger karl ok kærling enamun. ok föþæ þe barn för æn þæt heþit döör. döpi þæt faþer æller moþer for þy. at þe hafw ængum aþrum till sighiæ þær rygs æy hionælagh for guþsiuilagh. swa særi lagh i allom nöþfallum. för æn barn heþit döörXII
Nu kan bondæ siuker liggiæ. æller annat folk ii hans garþi. þa skal han præsti reþskap faa. baþi till kyrkiu ok fra. æntiggiæ mæþ hæst æller baat. dör þæt folk skriftæ löst. þa bötæ præster .II. marker biskupi. ok .I. bondæns arfwm. far ay præster buþ ok reþskap. þa bötæ bondæn samaleþ. (§.1.) Nu a præster lik at wighiæ. Ligger lik .III. nættær owikt hwaþ þæt hemæ ligger. æller a wighiwalle. ok faar præst buþ. ok hafwr æy forfal. bötæ III marker. swa bötæ ok bondæ vm præster faar æy reþskap ok skiftis som för ær sact. (§.2.) Grannar ok nagrannar skulu lik till iorþa föræ. at rættum kyrkiu uægh. hwar sum buþ faar. ok will æy lik till iorþæ föræ. bötæ IIII öræ. þem taki þe som liki fylgha. fylgha ok siæx mæn wæri bot ængin at.X III.
Gör præst mæssu fall at stiltum rætti bötæ þre marker biskupi. (§.1.) Sæter præster nokor man aff tyþum. man æller kono. ok byuþer han ræt fore sik. ok mistær þo kyrkiu. ok kötatu. böte præster .III. marker. II biscupi ok enæ bondenom.X IIII.
Testament [gifs]{gifws}. hwar æftir synum viliæ aff þy gooz han aflæt hafwr aff gamblæ byrþ synnu ma han æy meræ [giwæ]{gifwæ} æn .XVI. öræ. hwarti iorþ æller lööz öræ vtan æruingæ goþuilia. sighiæ aruingi ia wiþer þa wari þæt gilt. witi twe minnungæ mæn þæt aa hwars þeræ wægnæ hwat som gamalt ær æller aflung. þe lotlösir æru ok baþir sighiæ ia wiþer. Bæra twe hwan wæghin. þa aghi þæn [wizoþ]{wizorþ} [hadum]{handa} mællum hawr. ær annar [urghin]{uæghin} .III. ok annar en. þa aa þæn wizorþ þre fylghæ. Lagha giæg witi þæt .II. lotlösir mæn mæþ præsti. swa ok æn minnæ ær. Giwr han meræ æn lagha giæff. wæri þær fastær wiþ som wiþ kiöp annat. æn þæt ær iorþ. ok witni æn þæt ær lözöræ swa som lagh æru wm all annur maal.XV
Foræ enfalt hoor. böta .III. marker. fore twæfalt hoor. bötæ VI marker. Gör man baþi frænsemis spiæl. ok guzeuelagh spiæl ok hoor alt mæþ enna kona. bötæ maþer biscupi .IX. marker. ok kunæ wæri saklös ath botum ok fasti baþin man ok kuna. þæssi boot a biscuper [hawa]{hafwa}. æller wæri sik mæþ tolf mannæ eþæ E hwar man fælz at hoor malum. þa bötæ II marker malzattæ. ok .II. konungi. ok II. allum manum æn han falz at eþæ. (§.1.) Fæster man sik kuna. fæstæ mæþ .IIII. fastum a manzins wægnæ. ok IIII. a kuna wæghnæ. þa aa præster þæt liusa wm þre sunædagha .i. kyrkiu dorum at þe vighiæs willia. komber nokon þæn þæt hionalagh quæl. þa a præster æem æy saman wighiæ. þæt skall præster letæ mæþ witrum mannum dömis þæt hionalagh fast ok fult. þa bötæ þæn .VI. marker þæt quældæ til þræskiptis. Skiliæs þe hioon at. þa bötæ biskupi hwart þree marker. æn þe waldæ baþin skilnæþ. valder annat þeræ. þa bötæ þæt biskupi VI marker Hwar fæstningæ fæ bær aa fæstningæ fæ bötæ þre marker til þræskiftis. (§.2.) Gifwr man kuna sinna for hoor. æller kuna [mannum]{manni} synum. æller frænzsemis spiæl. þa wæri sik mæþ XII. mannæ eþe. falz at eþe. þa bötæ ok wndir skript gangæ. æn kona bötæ ængti. vtæn taki skrift som för ær sakt. Gör profaster man sakan fram vm lagh æru. þa gifwi wt fæ þæt han took. ok bötæ .VIII. öræ .i. þriþiung hwan. þa han far mæþ rættom sakum. þa aa han fylghæ aff landz mannum hafwaXVI
Nu gifwr profaster bondæ sak for hælghædax brut. æller han hafwr brutit skipaþan fastædagh. æller skriptæþæn man wæræ .i. kyrkiu gangin. æller aat kiot i. [skipt]{skript}. æller samwæru hafwir mæþ bansættum manni. wæri sik mæþ XII manna eþe æller bötæ III. marker biskupi. (§.1.) Hwarghin aa biskups lænzman lagh æller pænningæ hawa vtan han hafwi rætæn malzeghændæ foræ sik. æller twægiæ manna witnæ. þe aghu witni bæræ. ok æy swæria. ok æy bötæ. hwat laghin fællis æller æy.XVII.
Nu bæriæs mæn wm hælghun dagh swa at blaat ær. æller bloþukt. bötæ [biskuper]{biskupi} .III. marker. æller dyli mæþ XII manna eþe. æn []{æy} æru vitnæ till. æru vitni til þa hawi þæn wizorþ skaþa hawr fangit mæþ twem witnom. ok XIII manna eþe. ok komber hær lom i. XVI [örum]{öræ} i þriþiung hwarn. (§.1.) Dræper man annan wm söknan dagh bötæ [biskuper]{biskupi} III. marker. Dræper vm hælghan dagh bötæ siæx marker. Dræper twe æller fleræ en man. bötæ alla ena bot. (§.2.) Slar man vighþæn klærk som krona [hawr]{hafwr}. bötæ byskupi siæx marker foræ banzmalit. Dræper man klærk vm söknan dagh bötæ IX marker. Dræper um hælghæn dagh man klærk bötæ .XII. marker biscupi. (§.3.) Dræper man nokor innan [siægær]{siængær} alder bötæ byscupi VI marker. swa ok æn bondæ dræper husfru sina. æller hustru bondæ sinXVIII
Nu ær liþ bar a kyrkiu garþi. þa a profaster soknæ syn til næmpnæ swa mangir þæt aghæ bötæ III. marker allir. syæ mæn skulu swæriæ hwem þæt till bær. (§.1.) Stiæl man aff aþrum i kyrkiu æller kyrkiu garþi. þa ma hwar þær sin þiuf taka. þy hafwr han þær friþ mæþæn han bröt geen sama kyrkiu. ok bötæ [biskuper]{biskupi} .III. marker for brutæn kyrkiu friþ¶ XIX
Um meen eþe. hwat [þr]{þe} æru höghri æller læghri. howzman bötæ biskupi III marker for hwan þæn eþ atergangx eþ warþer. hawr han æy pænnungæ. þa bötæ eþ rikiæ. ok gangi allir undi skript. (§.1.) Ganger owormaghi eþ. þæn minnæ ær æn fæmtæn aræ. æller skriptæþer man þæn oledær ær i kirkiu. þæn eþer dömis ogilder. (§.2.) Ganger man twa eþæ wm een dagh. þa a þæn eþer ogilder waræ. senærmer gangin war. (§.3.) Dömis eþer [wn]{wp} aff laghmanni. þa agher bondæ wald at wæþiæ sik vndir sina lanz book. ok standæ þa maal i quærstaþu. þær till wæþning ær wt röönt Wel han hwarti wæþiæ æller domæ standæ. þa ma profaster han af kyrkiu sætiæ. (§.4.) Gangör þæn man ii kirkiu sum laghlikæ ær aff sætter. ok görs mæssu fall. bötæ III marker foræ eth ok annat ok [sua]{suua} for þriþiæ. æy warþer þe boot meræ. Stander man vtæ dagh ok ar ok wil æy ræt göræ. þa ma han i ban sætiæs. wil han æy æn þa ræt göræ ok naþer sökiæ innan dagh ok aar. þa a konungi gill sighiæs. ok konunger agher ywr hanum mæþ swærþ rættæ. ok vtan kyrkio garþ a han liggiæ fora bruþ siin. ok arwr skiptæ boo hans. (§.5.) Dömir laghmaþer nokon fallæn wndir skript. ok dömis þæn sami siþæn warþer mæþ rættæri dom. þa fae hwar þæt ater han takit hawer ok malzeghiandæn wæri saklöz. ok laghman bætræ dom sin ath .III. markum. ena konungi. ok ena biskupi. ok ena som dömpder war for domuillæ sinuXX.
Nu bryter klærker viþer lekman. hwat brutum þæt hælzt æru þa kiæri bondæ for kyrkiunna formanni. þæn biskups dom hawr. bryter ok lekman wiþ klærk. þa kiæræ þæt a þingæ. lekman a hanum þær ræt giöræ mæþ lagha. æller laghabotuni. æftir laghmanz dom. Bryter kyrkiunnæ hion a annat folk. æller annat folk till þeræ. þæt ændis æftir lanzlaghum. swa ok ællær iorþæ delur. ok iorþæ awærkir æptir laghmanz domi. E hwar bondæ faar ay ræt. þa kiæræ sik fore konungæ sinomXXI
Allir aghu þe i. guz friþi wæræ. ok þe hælghæ kyrkiu. þær guzlikamæ fulghæ. hwar þer bryter wiþ annan. þæt ær swa gilt sum þæt waræ giorth i sialwæ kyrkiunnæ. withnis till hans brut sin mæþ lanzlaghum. (§.1.) Hwar som tiælz till at taka guz likama. siþæn hanum ær forbuþit bötæ .III. marker. (§.2.) [þaghan]{þaghar} bondæ aff garþi. ok at rætom kirkiu wægh sinum far. till kirkiu williandæ faræ. þa ær han i fullum kyrkiu friþi. swa ok hem farændæ [Kirkiu balker lyktæs swa. guþ giwi os allum himiriki at fa. AMEN.]{} wærþer þær friþer brutin .i. garþi þa .a. bötas .VI. marker .i. þriþiung hwarn mællum sins garþz ok kirkiugaþz þa bötæs þre. marker .i. hwarn þriþiung ok ær han a kirkiu wægh rætum far han saar .i. kirkiugarþz liþi. bötæ biscupæ .IX. marker. ok IX marker konungi. i. kirkiugarþi .XVIII. marker. i. kirkiu dorum .XL. marker. viþ fontkar . LXXX. marker. i. sangus dorum .C. marker. i. sanghusi tu hundraþæ marker. up .a. altatæ þry hundraþæ marker æn han bær fore sik kalk æller kors thættæ friþbrut taker kununger fore ænsak sinæ ok biskuper .VI. marker fore wixlæ spiæl. þættæ gaff kununger biskupi aff kirkiufriþi .i. præstæ stufw ok præstæ garþi. ok mællum præstgarþ. ok kirkiugarþ (§.3.) wærþer man dreghin nöþoghær aff kirkiu æller kirkiugarþi hwat illgiærningis manni þæt hælzst er vtan han hawi brutit gæn samu kirkiu æller han se swa banzattir kirkia hawir han wiþersaght ok han er undir suærþ dömpder bötæ .XVIII. marker. taki halft krunæ ok halft kirkia. (§.4.) ofwærkæ bötær bötis æptir lanzlaghum malsattæ ok allum mannum vtan .i. præstæ garþi þriþiunginum mæræ. foræ hælghræ mannæ hazslu sum allir þinxmæn hawæ iættæt. hwar þar sitir kuar mæth giöri fram hæþzlo ok mæþ þre marker biskupi. (§.5.) hwar sum friþ brytær þær sum biskuper wighir altare æller kirkiu æller kirkiugarþ sarghær æller bloþlæti slar bötæ krununni .XX. marker oc .XX. marker biskupi foræ friþbrut. ok saræmal æptir lanzlaghum. Swa löktæs kirkiu friþir guþ giwi os hymiriki þat þorffuum wi wiþirHær byriæs konungx balker. ok tæliæs .i. hanum flokkær XI
I Vm orættæ hæmpdær ok vm konung
II Vm hemsoknær
III Vm quinnæ friþ.
IV Vm kirkiu friþ ok þings friþ
V Vm hamblan
VI Vm eþzöris [bötör]{bötær}
VII Vm konungx leþung ok skat ok leþungs lamæ
VIII Vm vtroþ
IX Vm warþhald
X Vm konungs ara friþ
XI Vm skiutæ giærþ. ok vpsalæ öþær
II Vm hemsoknær
III Vm quinnæ friþ.
IV Vm kirkiu friþ ok þings friþ
V Vm hamblan
VI Vm eþzöris [bötör]{bötær}
VII Vm konungx leþung ok skat ok leþungs lamæ
VIII Vm vtroþ
IX Vm warþhald
X Vm konungs ara friþ
XI Vm skiutæ giærþ. ok vpsalæ öþær
Thæssæ maal æru konungx eþzöræ maal wm alt sweriki. þættæ ær þæt
första.
hwar som hæmpnis aa annan. ok annar giorþe giærþunæ. þæt skulu XII.
mæn
vita. hwat hælder han hæmpdis aa aanan ok annar giorþi gærningunæ.
æller
annar skilnaþer cum þeræ mællom. (§.1.) þættæ ær annar. hwar sum
hæmpnis a
giorþ lagh ok gangin. aller lagha till mællæ.
II.
þættæ ær þæt þriþiæ. far man hem ad aþrom. een aller fleræ. ok þæs wiliændæs hanom skaþa giöræ. æller nakrom ii hans garþi. þæt förstæ þær i garþ kumæ. sargha. sla till blooz. dræpa. bastæ. æller bindæ þæn saklöz ær. þe hawi allir brutit konungx ezöræ. ok þær ær hwar howazman for sik. þer læggiæs allir biltughir. ok þerræ bo til skiftis. Nu kan swa wæræ at þe i garþ komæ ok ængin skaþa gitæ giort. wtan brytæ hus hans. dyli mæþ XIIII mannæ eþæ. falder at eþæ. böta VI marker []{i} þriþiung hwarn. þy ath þær ær höt mæþ litlu böt. Nu kan swa wæra. at þæn falder som fangit byuþer. warþer han [slaglin]{slaghin} sarghæþær. æller dræpin innæn garþ ok grindæ stolpæ liggi ogilder. (§.1.) Nu kan þæn som æy ær bondæns hion sökiæ bondæns garþ fore owinum synum i þrangum. þa aghu hans arwr æn han dræpin warþer böter takæ. ok hin biþiæ i. friþ sum iorþanæ a (§.2.) Nu hittis mæn sattir i garþi. ok skiliæs o sattir. æn þo at giærþ koma þeræ mellom. þæt ær æy hem sokn. vtan han ganger af þem garþæ. ok faar sik wakn []{æller} fylghæ. ok ganger ater till hans ok gör fullæ gærþ. þæt ær hemsokn. (§.3.) Rinder man at garþa for ovinum sinum. skiuter till hans æller kastær. far þæn skaþæ i garþænom stander. þæt ær hemsokn. (§.4.) Görs landboæ hemsokn swa ath ezörith bryz a hanom [siælf. vm]{siælwm} æntwægiæ mæþ sarum æller drapum. þa aa han baþi boo ath skiptæ ok i friþ biþiæ. Bryz ezörit a annæn æn a landboæ siælwm. þa a þæn bo at skiftæ som eþzsörit ær brutit a. ok þæn biþiæ i friþ sum iorþinæ aa¶ III
Takr man kona mæþ wald annars [syni]{synis} asyn. æntwæggiæ a hænni æller a hanom. ær þæt swa nær wægh æller by. at höræ ma. op ok kallæn. witi þæt XII. mæn. hwat þær ær sant wm. Taker man kunu mæþ wald ok warþr han takin a færskö gæning. ok witnæ swa XII. mæn. þa a han wndir swærþ dömæs. (§.1.) Taker [ma]{man} konu mæþ wald ok dræper hon han i þy. ok witnæ swa XII. mæn ligiæ ogilder. (§.2.) Taker man konu mæþ wald ok rymær aff landi mæþ hænnæ. ok warþer laghwnnæn till walz gærnunggær. þa a han aldri friþ fa. för æn konunnæ giftæman biþer fori hanomIIII
Sitær man a kyrkiu wægh. æller a þing wæg fore manne. ok dræper han. sarghær æller bloþuitæ slaar. han hawr brutit konungx ezöre. komber æy drap sar æller bloþuiti þerræ mællom. þæ ær höt mæþ ængu böt. skil þem a. a kirkiu wægh æller þingwægh. ok æy aff langæ awnd. vtan aff braþum gærningum. þær ær ay konungx eþzöræ brutit. (§.1.) Faræ mæn fra kyrkiu æller þingi ok faræ till sin win. æller pæningx öll. æller annan staþ. ok æy genstæ hem. satz foræ þem forsæti ok fa skaþæ. þær ær ay brutit [eþrörit]{} kyrkiu friþer æller þingx friþer.V.
Taker man annan ok leþær til stok ok hugger af hænder. æller fötir. þær ær konungx eþzöra brutit. wtæn þæt koma ii waghnæ skifptæ. (§.1.) Gör kuna æller owrmaghi þylikæ gærnungær. bötæ mæþ laghabotum. æy ma kona æller owormaghi friþ fly.VI.
Thæssæ maal æru konungx eþzöræ. ok aldræ höghstæ hærrænnæ i. swerikæ. hwar som þær bryter a mot. han hawer allæ þy forgiort. þy som han a owan aa iorþænnæ ok swa mangir som þer æru. ok swa landzuist. ok biltugher læggiæs wm alt rikit. ok aldri i friþ at koma. för æn þæn biþer fore hanom som han bröt till. Nu ma ængin annars for giöræ. æy faþur sönz. ok æy syn faþurs. ok æi broþer broþærs. ok ængin annars forgiöræ. skifptis [allir]{aldra} þeræ loter först aff som saklösir aru. ok taki hwar sin lut sum han aa i lumminu j ezöris rættinum aal annur maal ændæs æptir hælsingæ laghum. hans lutter som brutliker ær skiptæs siþæn i þry syndær. en luth taker malzeghandön. annan konunger. ok þriþiæ allir mæn. þaghær þæn biþer foræ hanom som han bröt wiþ æller þæs arfwa. þa aa konunger hanom giwi friþ. ok lösæ sik ii friþ wiþ konung mæþ XL markum skyfling stander hanum foræ ængæ böter. Hvat han brutit hafwr. æller bryter mæþæn han biltugher ær. bötæ þæt aftir [hæsingx]{hælsingx} laghum siþæn han i fryþ komber. (§.1.) Tha thæssæ næmpd skal næmpnæs. þa skulu þær baþir wiþ wæræ. ok ia wiþer sighiæ kiærændi ok swarænæ ok þær næmpnis a þe næmpd sum þer baþir sighiæ ia wiþer. þæn þe XII wæriæ. han ær warþer. þæn ær ok fallin þer fællæ. mæþ synom eþæ. þæssær næmpdur agha giöræs fora konungx aræ þa han þingtær i hælsingiæ landi a. konungx vægna. ok þæssæ næmpd skal göræs af samæ skiplaghi sum giærningun ær giorþ ii. wil þæssæ næmpd hwærti wæriæ æller fællæ. þa bötæ hwar þeræ lagh slitit sum aff ganger. ok þæn wæri saklös sum till byutz. ok næmpni aþræ i sammæ staþ. Wil annar næmpna ok annær æy. þa næmpni konungx man foræ þæn som æy wil næmpnæ. ok þæn þe fællæ wiliæ. []{a} þerræ næmpd staua. (§.2.) hwar sum byltugher warþer sworin. han hawr manaþæ dagh at letæ sik ii friþ æller rymæ. hwar som han husyr ywr þæn dagh bötæ III. marker til þræskiftis foræ ena naat. æller wæri sik mæþ XIIII þægnæ eþe. husær han fleræ nætter. bötæ XL markær. æller raþæ halfwre næmpd hwat hon wil hælder wæriæ æller fællæ. þe sum þe sighiæ baþir ia wiþer. Hwar sum byltughan man husær æller hemær innæn þæn dagh hanum ær lagþer til þæs han rymæ skal. wari saklöz foræ konungi¶ VII.
Swa skal konungx skatter göræs i angermannæ lande. ok i mæþalpaþa. hwar som a til XII öræ hælsinskæ. ok ær han XX aræ gamal. æller kumin at taknum [arswi]{arfwi}. þe göræ twe ett twælyt skin. ok .V. marker i læræptæ. aff hwæriæ skipi foræ leþungx lama. J vma ok i bygþa. ok allom þem þær byggiæ norþæn foræ tu blaskorin skin aff hwærium bughæ. ok [ængum]{ængin} leþung annan. utan wæriæ land sit hemæ. Hwar sum fæller skat konungx bötæ þre bot marker. þem taki konunger. j sundaþa X marker lærept. aff hwæriu skipi. baþa foræ skat. ok leþungx lama. hwar sum faller leþungxlamæ. bötæ þre bot marker fore ha. swa foræ annan. ok swa foræ þriþa. Fæller fiærþung bötæ X marker. fæller halft bötæ XX marker. fæller alt bötæ XL marker. þem taki konunger. Ganger leþunger ifwr haff. æller utt wm aspa sund þa wæri saklösir wm leþungxlamar.VIII
Hwar sum hær [bort]{buþ} far .i. vtroþir. æller i landwarn. þryzkær han wiþer. ok hawr æy forfal. böta þre bot marker. halft konungi. ok halft skipnöti. hæriæ þer æller brænnæ. gar skaþa a land böta XL. marker. ok skiftis som för ær saktIX
Böndir ok boolfastæ mæn skulu i warþ sætiæs. ok æy löskæ mæn. fæller man bærg warþ. bötæ sum foræ hærbuþ. swa ok foræ næsiæ warþ. (§.1.) taker styræ man warþ foræ bryggiæ sina. ok warþer man skurin i þæm warþæ. bötæ VI bott öræ. kan skaþa warþa i skipi. vtan aff syo. æller innan [haf]{aff} landi. bötæ worþmaþer .III. boot marker ok skaþa atter. æn þæn warþer æy fangin skaþa giærþi. þæn böte ok .III. marker warþ fæller. ok skaþa atær æn warþæ kan. (§.2.) Sætæs þer för æn hem kuma. skiftis þa ii þry synder. Taku en lut malzeghandæn. annæn styræ man. þriþia a sættæræ ællir. kumæ þe hem at osættæ mali. bötæ þa æftir lanz laghum.X.
Swa ær mælt wm konungx aræ friþ. þa han ær iuær marþbæk kumin. þa ær han i laghwærnaþa hælsingiæ. þa ær hans friþ. tvinnum X VI örum i væghum vti þingx mællum. æn i garþi þær sum han a wæzlu. taka halw dyræ æn bondæ. ær wæzlu fal i framfærþ. bötæ VIII öræ. ok far han at talu rættæ. æn baþær wæzlur fallæ .i. framfærþ ok aterfærþ. bötæ XVI öræ ok wirþæ wæzlæ. Löper maþer at konungx aræ a þingi. warþer öxæ i huggi takin. æller swærþ or sliþrum dræghit. spiut i skuti arf aff strængi lööst. XL marka boot at. ær wagnaspiæl æller waþa. LXXX marka boot at bloþlæti hundræþæ marker. aff hug æller dööz drap þryhundraþæ marker. þænna friþ a han i sætæ sinu. ok i samæ fiærum æn han löper at nakrom manni mæþ wighænz vaknæ. þa hafuvi forlöpit friþi synum Warþer a þem friþ brutin sum hanom fylghiæ. þa ær þem böt sum bondum æn han æller þer brytæ friþ a manni. þa skal hfwar slika bötæ han taker.XI.
Swa aghæ hælsingær snio wæghæ ok skiut göra. wiþ marbæk skulu mæþ VIII skiutu mötæ. ok X. [i. ater færþ æn wæghæ skal. þeer skulu]{æn wæghæ skal. i. ater færþ skulu þeer} till hambrungis konungx förslæ fylghæ æn .i. landinæ innæ swa sum gamalt ok fornt hawr warit. æn norþstigher till nyurundi. þæþan ok til sillanger. þæþan till alnö. swa till hæsiæ. swa til ælgsio. siþæn taku anger mæn viþ. ok warþæ ater till silangrs. j. skiutæ færþ ær ængin frælz iæmni bönder siælfwar skiutæ giærþ sinæ i mællum i skiplaghi hwariæ. Hwar sum skiutæ gærþ fæller. böta III. öræ. komber nöþsyn af snio. þa ær ængin frælz for þy þæn buþ faar swa mang skiut wndir konungx pænningæ. hawi ængin wald þær sighiæ næy motæ. (§.1.) þæssur æru upsalæ öþær sunnastæ höghær. hager i sundaþy. höghær a norþstighi. næs ii silanger. [Norstigher i syobot]{Norþstigher i syoboo} raaþ. kutuby. þæssæ byæ ma ængin wndæn kronunna skiptæ. æller sæliæ. ok ænctæ þæt þær till ligger. Konungx balker lyctæs swa guþ lati os alla himærikis naþr faa amenHær byrias Ærfda Balker. Ok tælias i hanum Flokkar siæxtan, ok sigx af thæssum malum.
I. Huru Man skal laghlika Kunu fæstæ.
II. Vm Bryllöps giærdir
III. Vm Giptæmal.
IV. Vm Morghingiæf.
V. Huru Kuna forwærkar Morghon gif sinæ.
VI. Vm man warder i Horsiæng dræpin.
VII. Vm the Giptur Barnæ gotz ær firi at
VIII. Vm Hemfölgdir.
IX. Vm Giæf ok Köp innan Siænger alster.
X. Vm Skipti, ther hion skiliæs barnlös at.
XI Vm Bryst arf.
XII. Vm Skyldarf ok Kullar arf, ok Bakarf, ok Nidherarf.
XIII. Vm Offsinnis arf, ok Rantakna kunu Barns arf, ok Skötarf, ok Træla
arf, ok Biltughæ mans arf.
XIIII. Vm Lighris böter, ok huru Barn skal sik Fadher wita, ok huru Frillu
barn ærwis, ok vm Giæld æptir dödhan.
XV. Vm Wigh arf.
XVI. Vm Jarn byrd.
II. Vm Bryllöps giærdir
III. Vm Giptæmal.
IV. Vm Morghingiæf.
V. Huru Kuna forwærkar Morghon gif sinæ.
VI. Vm man warder i Horsiæng dræpin.
VII. Vm the Giptur Barnæ gotz ær firi at
VIII. Vm Hemfölgdir.
IX. Vm Giæf ok Köp innan Siænger alster.
X. Vm Skipti, ther hion skiliæs barnlös at.
XI Vm Bryst arf.
XII. Vm Skyldarf ok Kullar arf, ok Bakarf, ok Nidherarf.
XIII. Vm Offsinnis arf, ok Rantakna kunu Barns arf, ok Skötarf, ok Træla
arf, ok Biltughæ mans arf.
XIIII. Vm Lighris böter, ok huru Barn skal sik Fadher wita, ok huru Frillu
barn ærwis, ok vm Giæld æptir dödhan.
XV. Vm Wigh arf.
XVI. Vm Jarn byrd.
Huru man skal laghlika Kunu fæstæ. I. Flokker.
Madher skal Kunu bidhiæ, ok ey medh waldi taka. Han skal fadher hænnæ ok næstæ frænder at hittæ, ok theræ godhwilia letæ. Ær ey fadher til, tha ær modher til: Ær ey modher til, tha ær brodher til: Ær ey han til, tha ær syster til, æn hon gipt ær. Æy ma mö mö giptæ. Ær ængin then til nu ær vpsagder, Tha wari then næster at giptæmalum radha, ok fore barna gotz at see, (Handskrift A)sum næst ær arfwi. æn arfwæ skyldæ þer bæst viliæ ok bæst kunnæ. annat a fæþrni ok annat a möþernæ. (§.1.) Hwar sum kuna fastæ. þa fæsta mæþ .VIII. fastum. IIII. a quinnæ halfw ok .IIII. a mannæ halfw. þa hun ær til [viz]{vitz} kumæn. ok ær siælf widþ. ær æy swa. þa hafwi hun wald næy sighiæ mæþ næstæ frændom sinom. þa hun till vitz komber. gifwr hænnæ faþur æller moþur. æller broþur. æller frander æller annor nokor. æller ok hanom iorþ æller lözöræ witi þæt mæþ fastum hwarra. hwat [giwit]{} giwit war. Hwar som kunæ fæstær wlaghlikæ. bötæ .III. marker til þræskiftis. æller dyli mæþ .XII. manna eþæ. at han ey wistæ at þær waræ forfall i. Takur siælf fæstnuþa fæ þa bötæ þæn sum bar. (§.2.) Hwilikin mö man takur mot faþurs wiliæ. æller moþurs hwat hun taker han till aþulz manz. æller lözkiælæghis. wara miskunna kona faþurs æller moþurs. ok ængæ annaræ frændæ. wil faþur æller moþur hænnæ forlatæ sak sinæ. göræ þæt foræ þingæ. æller kyrkiu sokn. ok siþæn taki hun fullæn ærfþa lut. delæs þær wm. hwat þæt war hænnæ forlatit æller æy. þa witi þæt XII mæn (§.3.) Nu kan manz æller quinnæ hugher wændis ok wiliæ æy þe fæstning haldæ. hawa þa þæt þeræ forgiort [förningæ]{fæstningæ} fæ ok förningæ sum riwr. ok mæþ þre marker till þræskiftis. (§.4.) Nu ær konu siælf a fastningæ stafwnæ. ok ær hun XII aræ. skilias þy enæst at biscuper wil.II.
Nu warþer fæstækona sund i bryllöps timæ. þæn laghlikæ war fæst. ok þem sempdæ baþum wm. ok bæræ swa fastær witni taki þa þe konu mæþ frændæ skokki sinum. ok hetæ þæn kona laghtakin ok æy raantakin. hwar hona röwar af hanom siþan bötæ .XL. marker till þræskiftis. (§.1.) Nu kan alth wæl waræ. bruþmæn geen bruþ fara þær skulu ii friþy þit faræ. ok þær wæra. ok þæþæn fara. mysfyrmæ þem nokor [mþæn]{mæþæn} bruþ sitær i fæstum. warþer hun rani takin æller hwat brutum till hænnææ warþer brutit taki halwa bötir fæstæ maþer. ok halwær giftæmaþer. for ranit bötis XL. marker mæþæn hon sitter i fæstum. ok LXXX mæþæn hon sitter ii bruþbænki. ok i aþrum brutum ær hun halw dyri æn annor kona. warþer bruþgummi þokkæ gör. wæri þæt halw högræ æn aþri ölbuþz mæn. ok aghi siælwr sak sinæ. æptir laghum komber bruþ ii siæng mæþ bondæ sinom þa aa han foræ hana baþæ swaræ oc sökiæ. Hwarþer bruþ framma þokkæ [görþæ]{gör}. þa ær hun halw dyræ æn annur kunæ þær ölbuþin ær. ok bruþmæn halw dyri æn aþræ gæstir. ölfriþer ok lagha kar. wæræ æftir þy som för ær want bondæ ok husfru hans ok barn þeræ. hawi slikan friþ som sighiæs skal i manhælghis balkenom¶ .III.
Nu æster man lyuþ ok beþes giftær maal aff skyldum mannom. þa a þæn kunæ gifta som skylduster ær till heþers ok till husfru. ok till siæng halfwræ till lasæ ok lyklæ. ok till laghæ þriþiungæ. ok til alz þæs han a æller han afwlæ fa. i lözörum til allan þæn ræt war lagh æru. ok þæn hælghæ eriker konunger gaff .i. nampn faþurs ok sons ok þæs hælghæ andæ. (§.1.) ok arfwr bondæ æller husfru frænder sinæ. ærfwr baþy iorþ ok löözöræ. aghi lözöræ baþin æn iorþ aghi þæt þera sum ærwr.IIII.
Gifwr bondæ husfru sinnæ hindrædagx giff. hun ma hwarte siunka æller flytæ giwi swa mykyt han wil. giwr han i iorþum. þa giwi mæþ fastum ok fullum skiælum. giwr han i lözöræ. þa giwi mæþ vitnom sum lagh sighiæ. Swa mykit bondæ hænnæ giwr. swa mykit ma husfruæ bonde sinom ater gifwi mæþ samu skiælum. þæssin giæf moghæ þe giwi hwat þe æru riki æller fatökari.V.
Nu []{kan} kona hoor göræ. ok hwarþer hun laghlikæ til wnnan. þa hawr hon forgiort morghængæff sinnæ. ok allæ þy hun war gipt ok giwæn till.VI.
Dræpær man [annar]{annan} .i. siængi mæþ kona sinnæ. æller kona aþræ i siængi mæþ bondæ sinom. æller warþæ baþin dræpin. rinder bloþ a bulster æller blea. fællæ þem XII mæn. liggi baþæn ogild. skiæræ XII mæn þem sum dræpin æru. þa fællis þæn till hundrædþæ marker som drap. till þræskifptis. hawr han æy pænningæ at bötæ. giældæ liif sit foræ drap.. (§.1.) rækær bonde hustru sinæ boort laghtaknæ. ok taker aþræ i siæng mæþ sik ok faar hænna lasæ ok lyklæ. þæt kallr wtskutz stool. böta XL. marker till þraskiftis æn XII mæn fællæ han..VII.
Nu giptis kona ii karlz boo. giptis till lagha þryþiungx. giptis karl i kuna boo till twæggiæ lotæ. ær þær barna gööz foræ. þa skal þæt först vndæn skifptis. ok affmærkiæs. huru mykit þæt ær siþæn raþæ for barnum. ok barnæ gooz frandir þer næstu. annar a faþærni ok annar a möþerni. Hwar sum gifptur förær i giptu förræ æn barna gooz ær wndæn skift. bötæ VI marker til þræskiftis. (§.1.) Föræ man owormaghi af arfwi bolæ. vtan næsta frændæ wiliæ. böta XL marker till þræskiftis. (§.2.) Nu ær barnæ gooz wndæn skift. þa mogha barn bolagh læggiæ. mæþ faþur æller ok moþur. mæþ næstæ frændæ raaþ. mæþ .VIII. fastum þe skulu wiþ wæræ baþæ þa þæt saman læghs ok swa þa þæt skifwtis.VIII.
Nu ær maþer twægifptær. ok ær för vndæn skifpt. þa taker [am]{} ein maþer halft wiþ twa kunar. swa ok æn þrær æru. ær kona twægifpt. ok ær för wndæn skift. þa taki hun þriþiung viþ twa mæn. swa ok æn þe [se]{} æru þrir. (§.1.) Nu kan baþi faþer ok moþer döþ wæræ. raþa þa foræ barnæ ok barnæ gooz. frænder þe næsstu. a fæþurnæ ok möþernæ. kunnu þer mællum siin delæ. raþa þa þæn som bæter kan. ok bæter wil. till þæs þær barn till viþz koma. viti þæt præster þeræ mæþ twem sanundæ mannom sum þem sæmber a. Nu lifwr faþer æller moþer. ok wil æy a gifpto gangæ. þa raþi þæt foræ barnom ok barnæ gooz mæþ þem skyldæstæ a aþru halw (§.2.) Dör faþur æller moþer. ok kræfwiæ syskin siþæn æfptir lut sinum. bæræ þa ater gifpt sinæ till skiftis mæþ swornum eþe. [at]{} atta [faf]{} fastær þær wiþ wara at þæt giwit war. ær þæt forgiort. þa standæ þæt i lut hans. ær þæt bætræ. wæri ok hansIX
Nu a bonde wald ath gifwæ husfru sinna till þriggiæ marka. swa ma ok husfru hanom gifwa. (§.1.) alt þæt bondæ ok husfru köpa saman. baþæ iorþ ok lözöræ. þæt kallær siængæ köp. aghæ hustru þryþiung ok bondæ twa lyti i bookkiöpum..X.
Nu kunu hion barnlöz skiliæs. taki þa hwart þeræ siæng afptir annat þe bæstæ. mæþ bolster [ob]{ok} howþ dyna. linlak ok a klæþæ. ok agha hwart þeræ kirkiu klæþæ siin þe bæstæ i allom stykkiom. æn swa till ær. Lifwr bondæ æftir husfru sinæ. agha hæst sin þæn bæst ær. ok saþul vtæn skiftæ. ok þæt han ma faræ til wighis mæþ æn swa till ær. ængin annar arfwingiæ a þætta kræfwiæ. vtan bondæ ok husfru. þættæ nu ær sakt a vtæn skifpta væræ. (§.1.) Dör bondæ barnlöz. ok þæn kræfwr till arfws till bær. hustru sighir sik mæþ barni waræ. föþæs þæt barnit i þem X manaþæ æftir þæt bondæn döþær ær. taki þæt barn arff. ok orff. þæt kallær senaþe arff. föþæs þæt senæræ. þa ma æy horbarn arfwi skifftæ. fyllæ þa ater þæt hun hafwr forgiort aff þy gozi sum synt ok seet war. þa bondan doo.XI.
Dör bonde ok lifwr barn æftir. þa ærfwr barn faþer sin ok swa moþer sum faþer. ær baþi æfptir syster ok broþer. þa takr syster þriþiung wiþ broþer sin. æ huru mang syskin æru. þa taki æ syster þriþiung wiþ broþer. lifwr barn æftir broþer. taki slikt bloþer barn sum broþer. ok slikt systær barn sum syster. swa æruis alt til fæmptæ manz æ hwart æftir föþæs man æller kuna þær hwart föþis fram aff aþræ ær æy broþer barn æller syster barn. ok hafwi þe þa barnæ barn æftir sik. taki þæn arff oc orff broþer lut sum af broþer ær wt kommin. ok þæn syster lut sum aff syster ær wt kummin. æy gangær þænnæ arf længræ æn nu ær sakt wm bryst arff.XII.
Um skyld arff. taki faþur arf [æftir]{} æftir sun sin. ok datter sina. ok moþer sum faþer. broþr ok syster hwar æftir sinom lut æn þæn aruingær warþæ. þær skils siængær alder sum syskin æru fleræ æn eet. þær komber broþer at arfwi broþer sinum. ærfwi ok aldrigh kuller. kul. för æn annar ær alder döþer. ok aldri siængær alder annær. för æn annan ær alder döþer. ær þa baþi aftir synder kullæ ok sam kulla. þa taki samkulla .II. lytæ. ok synder kullæ þriþiung. æ hwart þæt ær syster æller broþer. wari []{lagh} samu (§.1.) vm iæmpnæþæ arff. Delæs viþer faþer faþur ok moþer faþer. taki halft hwar þeræ. Delæs saman faþer moþer ok moþer moþur. þe æru iæmnæ at arfwi. E hwar som delæs saman a faþernæ ok möþærnæ. baþi iæmskild taki halft hwar þeræ. (§.2.) All quinnæ arf skulu utt giwæs i vm iorþum. æn þær till æru æftir rættæ sylf tali. (§.3.) Delæ mæn vm arf ok sighiæ sik baþir iæmpskyldir wæræ. hawi þa frammæ .II. talu mæn. þæn þe wiliæ till arfs swæriæ mæþ .XIIII. manna eþe þa taki han arff.XIII
Um ofsinnis arff. Ganger hær a land. aka mæn i wak. forfaræs i eldi æller watni. ærwæ þe sum næstir æru sum förræ ær sakt. (§.1.) Vm sköt arff. aflæ man barn i löskö læghiæ. ok vighis han siþæn mæþ hænnæ. taki þæt barnit arff. (§.2.) Taker man kunu mæþ wald. ok warþer hun hawndæ i þy. fællæ han XII mæn þær forö. taki þæt barnit arf. æ hwar þy kan arf til fallæ. (§.3.) Warþer kunæ hær takin mæþ afling bondæ sins. kan þæt barn ater koma. skuþæ þæt [pro]{} profaster mæþ XII mannom hwat þæt barn skal arf taki æller ok æy. (§.4.) Nu kan man æller kunæ wtlændæs döæ. þe delæ wm arf sum hemæ æru. hafwr annær witnæ till þe a grawæ bakkæ waræ. þa a han viþzorþ. viti þæt mæþ XIIII mannum. (§.5.) Hwar sum [aman]{annan} dræper till arfs. wæri skilder wiþer arf ok böta .C. marker till þræskiftis. æn þæt ær mæþ wiliæ giorth. ok biscopi .VI. marker. war þæt mæþ waþæ giort. þa böta IX marker till þræskifptis. ok biscupi þre marker. witi þæt XII. mæn hwat þæt war giort mæþ waþæ æller mæþ wiliæ. (§.6.) Fæster man kona helbryghþæ. æller siuker. þe han hafwr forrra barn mæþ aflæt mæþ fastum ok skiælum. þæt ær aþulkona barn. (§.7.) Wil kuna ath arwi kumma. sigher sik hawa fööt barn. þæt barn war döpt ii vatni ok þaa miælk aff moþer spina. þæt barn ma i kyrkægarþ iorþæs. bæri þæt præster witni mæþ .II. mannom. þær kumbr moþer at maghær arwi barn sins. [iæfwr]{iæfwær} þær wm þa fyllæ æptir mæþ XIIII manna eþe. (§.8.) Warþer man byltughur ok aflær barn mæþ husfru sinnæ för æn []{han} hawr friþ fangit. þæt barn heter rishofþi. þæt barn ma æy arf takæ hwærtæ æptur faþur æller moþer E huru biltughum manne falder arff. mæþæn han byltugher ær. þa ær han skilder wiþr aarf æn þa han hafwr friþ fangit. þa ma han ærwi¶ XIIII
Spanar man moþer mans æller dotter. bötæ .VIII. malsattæ .II. konunge ok .II ællom mannom. spanar man kuna mans af garþi. swa at hænnæ fylgher koster æller klæþi. þa gifwi vtt kost swa mykin. sum han vil eþæ æftir fyllæ. ok bötæ .IIII. marker malzættæ .II. konungi. ok .II. allum mannum. Spanar man syster mans. bötæ .II. marker malzættæ .I. [ko]{konungi} ok .I. allum mannum. Later mö liggiæ sik bötæ han faþer hænnæ XVI öræ. broþer .VIII. öræ. syslingæ IIII öræ æn aff garþi lokkær swa at kost mæþ fylghiær. wari boot hafw meræ. (§.1.) Faþur a frilla barn föþæ siþæn þæt ær aff spinæ want þær til föþæ moþer. (§.2.) Frillæ barn skal hafwa .VI. marker. dotter .III. marker. æru þeer twa. taki baþi .VI. marker. æru þe fleræ. fa æy þy meræ. vtan sön faa folkwakn æfptir faþer sin hug wakn ok liifwakn. ok III tylter skötæ stæng ok bughæ. Kunnu [filli]{frillæ} barni pænningæ waxæ skiftis swa hans arf sum all annor arf. (§.3.) æru giæld æftir döþæn. hafwi ængin wald arfwi skifptæ förræ giæld æru aff markaþ þe han giældæ attæ. Winnis æy pænungæ till. þa brista slikt aff mark sum aff mark. þer ær want pæningæ taka sum ængu till æru. ok arfwr wæri saklösir. Hwar þæn annan ærfwr. hawi swa lett sum liuft. dyl han giæld þa dyli sum lagh sighiæ.XV.
Um wighærfþ. Sun ær […]{wigharfwi} faþurs. ok faþer sunar. broþer broþurs. Nu ær sunar sun. Nu ær faþur faþur. Nu ær broþur sun. Nu ær suster sun. Nu ær dotter sun. Nu ær moþer faþur. Nu ær faþer broþer. Nu ær moþer broþer. ær ængin till aff þæssum. þa gangi wighær ærff sum all annor arff.XVI.
Æfptir war hærræ byrþ. þusund aar ok þryhundruþ aar ok XX aar. þæn næstæ oþunzdagh æfptæ þær iunkhærre magnus war halshuggin. VIII. daghum afptir sancta trinitatis dagh i stokholmi. for þy at ærkibiscop olawr kiærþi ath iarnbyrþ war ater wptakin .i. hælsingiæ landi. siþæn hun war af laghþ i konung magnusæ daghæ þa staddis þættæ i stokholmi af alt konung mangusæ raaþ som konunger ær baþæ i sweriki ok norghi. ath iarnbyrþ skulde aldri optæra wæra. ok tox þær foræ þe samu [maal]{} rætter sum förræ war vm þe maal iarnbyrþæ maal waru. ok skal bötis for hwart maal. þæt nampd fæller swa sum föra [iæni]{iarni} vrþa fuul. (§.1.) wænir man annan til þiufs. æru æy aterfang till. ok a hændi takit. [wæþ]{wæþi} baþin till .IIII. marka. þæt skulu .XII. mæn witæ hwat þær [war]{ær} sant wm. ok hawi þæn wæþ fæ som winder mæþ XII. [manna]{mannum}. þæssa [mæmpnd]{næmpnd} a konungx mæn halwa. ok malatti næmpni. ok halfuæ þæn sakin gifs ok swa wæræ i allom malom. þær næmpdær maal æru. wtan þæt. naar kuna wil barnafaþer sin witæ. æller barn faþer æftir moþer sina söþæ. þa a hwart þeræ een man næmpnæ. [þa a hwa]{} tiltalændæ. ok swarændæ þe .II. skulæ bok i hænder taka. ok swæriæ. at þe .VI. sanundæ mæn næmpnæ hwar þeræ. þe XII. sculu annan wæriæ. ok [annur]{annan} fællæ mæþ sinum eþe. fælz mannin. bötæ .III. marker at han barn duldi. ok lighris boot æftir lanz laghum. fælz kunu æller barnit. þa raþi þæt biscuper hsat þæt barn skaal inlændis wæræ æller æy. þæssæ næmd skal i sama þingi swæriæ sum hun næmpnis. æn eþsört ær. ær for hælgh. æller fastæ. þa swæriæ a þe næstæ laghaklluþæ þingi þa eþzörtt ær. sum baþæ kallaþæ karl. ok konunger. þæt samæ þe vitnæþæ. hwar sum af ganger. ok æy gör þæt han ær till næmpdær. bötæ .III. marker ok næmpnis annor i samæ staþin. kan [næmp]{næmpd} mallom sin delæ. sumir wiliæ wæriæ. ok summir fællæ. æru þær fleræ sum wæriæ viliu wæræ saklösyr. ok þer bötæ sum aff angæ ok aþræ næmpnis i sama staþ. þe næmd skal æ ful wæra. þa swæriæs skal. þæssæ næmdæmæn skulu wæræ bolfastir. ok i sama skiplaghi takas sum gærþæn ær giorþ i. []{Sitia twe a þingi sum næmpd skulu göra}. annar næmpnir ok annær æy þa ær þæn fallin ær wil næmpnæ. Nu ær talder ærþæ balkær. swa lati guþ oos skiftæ aarf. at wi byggum all himærikæ. þæt waræ [waræ]{} war þarf. amenHær byrias manhæliæs balker ok tæliæs i hanom flokkær XXX.VIII.
I Vm þe draap fæ kan göræ
II Æn owrmaghi æller galin man dræper man
III Vm draap [æller]{af} handlösum waþæ
IIII Vm affalz drap
V Vm dulghæ drap. ok dana arf
VI Vm wiliæ [wærki]{wærks} drap ok gæsti
VII Vm þokkæ böter
VIII [Æ]{Æn} owrmaghi gör man sarön
IX Vm wiliæ wark i sarum. ok læstis böter
X Huru længi man scal sarum warþæ
XI Huru man scal annan viþ sar bindæ
XII Vm [banz man ok hans vitni]{lækæris fæ}
XIII Vm pust ok blotlæti
XIIII Vm saar i þingx friþi ok snækiu friþi
XV Vm höghstæ saar
XVI Vm morþ ok raan
XVII Æn scaþa man manz worþer rænter
XVIII Vm handraghit raan
XIX Vm lwt raan
XX Vm lik raan
XXI Vm attætighi markæ giæld i drapum
XXII Vm innan siængiæ [drapu]{drap}
XXIII Huru hundraþæ markæ giæld skiptis
XXIIII Vm þe maal baþæ gangæ liig ok gooz foræ
XXV Vm drap mællum præst ok lekmanz
XXVI Huru man skal drap witi sæt ok böt
XXVII Vm öyæ drap ok forgærnigær
XXVIII Huru man scal annan til sak winnæ ok æn [þufwr]{þiufwr} slipper.
ok gifwr bondæ sak fora band oc omagha þiufnaþ
XXIX Vm þiufnæþæ [blandæn]{klandæn} ok leþzn
XXX Vm runþiuf
XXXI Vm ransakin i þiufnaþi ok wiþer taku
XXXII Vm agna bak ok quinnæ þiufnæþ
XXXIII Vm kirkiu þiuf
XXXIIII Vm man taker þiuf annars
XXXV Vm væghæ fyndir ok liusning
XXXVI Æn man hitter fæ manz
XXXVII Vm watn fyndir
XXXVIII Vm mangiæld
II Æn owrmaghi æller galin man dræper man
III Vm draap [æller]{af} handlösum waþæ
IIII Vm affalz drap
V Vm dulghæ drap. ok dana arf
VI Vm wiliæ [wærki]{wærks} drap ok gæsti
VII Vm þokkæ böter
VIII [Æ]{Æn} owrmaghi gör man sarön
IX Vm wiliæ wark i sarum. ok læstis böter
X Huru længi man scal sarum warþæ
XI Huru man scal annan viþ sar bindæ
XII Vm [banz man ok hans vitni]{lækæris fæ}
XIII Vm pust ok blotlæti
XIIII Vm saar i þingx friþi ok snækiu friþi
XV Vm höghstæ saar
XVI Vm morþ ok raan
XVII Æn scaþa man manz worþer rænter
XVIII Vm handraghit raan
XIX Vm lwt raan
XX Vm lik raan
XXI Vm attætighi markæ giæld i drapum
XXII Vm innan siængiæ [drapu]{drap}
XXIII Huru hundraþæ markæ giæld skiptis
XXIIII Vm þe maal baþæ gangæ liig ok gooz foræ
XXV Vm drap mællum præst ok lekmanz
XXVI Huru man skal drap witi sæt ok böt
XXVII Vm öyæ drap ok forgærnigær
XXVIII Huru man scal annan til sak winnæ ok æn [þufwr]{þiufwr} slipper.
ok gifwr bondæ sak fora band oc omagha þiufnaþ
XXIX Vm þiufnæþæ [blandæn]{klandæn} ok leþzn
XXX Vm runþiuf
XXXI Vm ransakin i þiufnaþi ok wiþer taku
XXXII Vm agna bak ok quinnæ þiufnæþ
XXXIII Vm kirkiu þiuf
XXXIIII Vm man taker þiuf annars
XXXV Vm væghæ fyndir ok liusning
XXXVI Æn man hitter fæ manz
XXXVII Vm watn fyndir
XXXVIII Vm mangiæld
Nu kan fæ man dræpæ. hwæriæ handæ fæ þæt hælst ær. þa fa hans arwm fæ
fram
þæt samæ. ok XVI öræ mæþ foræ fulsæræ. VIII öræ. forö bloþlæti .III.
öræ.
ok raþa siælfwr fæ sinu Nu dyl þæn sum fæ a æru æy witni til. þa wæri
sik
mæþ slikum eþæ [sunj]{sum} lagh sighiæ. (§.1.) förþer man dyur hemæ
æller
fughlæ. warþi swa foræ þy sum [all a]{} foræ alla aþru fæ sinu. (§.2.) Dör fæ i
tillbuþi. taki swa quikt sum döt. ok suua döt sum quikt. Dræper man
þæt fa
wtan hans wiliæ sum hafwa skal gifwi þa quikt foræ döt. æller wæri
sik mæþ
VI [mama]{manna} eþæ. at þæt doo æy foræ hans skuld. (§.3.) Dræper man
fæ
mæþ harms hændæ. bötæ atter skaþa. ok VIII. öræ boot at i þriþiung
hwan.
Gör man fæ saart []{skær} aff topp æller tagl. swa at lyt ær. bötæ VIII
öræ
malzattæ. (§.4.) Dræper fæ annat fæ. þa skal mætæ þæt quikæ. ok þæt
döþæ.
hafwa halwæn skaþa [hwan]{hwar}. hwat þæt ær bætræ æller wærræ. Ær
hæster
ii hæftum. kumber annær hæster till ok dræper han. æller saræn gör.
liggi i
fullum giældum. ok þæn ogilder til kom warþer han saar svva at han ær
oför
fae hanum [annær]{annæn} atter. wm war ok an
.II.
Dræper owormaghi man. þæn minnæ ær æn XII. ara. æller sarghær. gialdi halwm gialdum. warþer han dræpin æller sarghæþer wari [halw]{halfw} dyri æn fultiþæ man. (§.1.) Nu kan man galin warþa. þa sculu frænder hans þæt liusæ foræ sok ok i [hæfttum]{hæfptum} hafwa. æller wærkum hans warþæ. slipper han löös ok dræper man. æller brænner by æller gör [annær]{annæn} (Handskrift B)skadha: Liggi i halwm giældum. Swa a badhi takas ok giældæs fore han, æn han dræpin warder: Swa ok fore galna kunu. Ey skal fore hona mera giældæ, æn fore galin man, i thæssu mali, ok æy takas. Hawi then wald sum skadha hawer fangit, hwat han wil hældær witna til hans æller widh laghum taka, i thæssu mali. (§.2.) Nu sigher annar galin man wara, æller owormagha, ok annar æy: Witin thet tolf mæn, hwat hælder ær.Vm drap af Handlösum wadhha. III. Flokker.
HAndlös wadhi ma fyllæs medh witnum vthan malsæghanda wilia, ok engin annær wadhi. Warder man dræpin medh wadha: Siu marker ær wadha both. Nu skiuter man spiuti, æller kastar stene, ællær skiutær af bogha iwer hws, ok seer ey hwar thet nidher komber, æller af nokru andru: Thet ær handlös wadhi. (§.1.) Gör man siælfskut j skoghi, stræng æller stappu, æller grawar: Han skal lysæ före grannum ok sokna mannum. Far nokor sidhan skadha af, Liggi j wadha giældum, siu marker. Lysær han ey. ok æru ey treggiæ manna witni til: Liggi tha j halwm giældum, fore glömsko sinæ. (§.2.) Alle wadha edhe aghu gangas j lagha stæmnum. Hawi ok ængin lænsman wald at qwælia then edh: Han a ey both i, æn edhrin fals.Vm Affals drap. IIII. Flokker.
Klywer man i siægl træ medh bön skipara, falder nidher, ok far af bana: Liggi i halwm giældum. Kliwer fore kæti skyld: Wari o böter. Dyliæ the at the ey badho han vpkliwæ: Dylin medh fiurtan manna edhe. Far ok then skadha nidhri ær stadder, Tha wari ogilt. (§.1.) Falder hws a man, æller widha kaster, far af bana: Liggi i wadha giældum. Ær brunder i gardi, han skal byliæ ok vm hyliæ: Aghu brun flere æn en, fællir annær, ok annær bygger, falder i folk, far af bana: Tha giældi then sum fællir, ok ey then sum bygger. (§.2.) Wil man rætta steen æller studh, vpdræt skipa æller vtskut skipa: Giældi then giængis bidher. (§.3.) Hogga twe træ ett, fa badhin bana: Liggin o bötter. Far annær bana af, Bötis ater medh wadha botum. (§.4.) Siter man i satu, wil diwr skiuta, warder man fore, far bana af: Ligge i wadha botum. (§.5.) I thessum malum nu æru saghda, tha a biudha wadha edh fore, tolf manna, ok fylli i lagha stempnum, Ok böte siu marker malsæghandi. Han skal tilbiudha a grawa bakka, ok fore sokn sinne, ok a tingi eno. (§.6.) Dræper fadher æller modher sitt barn medh wadha, ok æy medh wilia, qwæl sidhan annæt theræ annæt: Wæri sik medh wadha edhe, Ok hawi ængin annær ther wald til at qwæliæ thet: Ok Biscuper radhi fore script hans.Vm Dulgha Drap ok dana Arf. V. Flokker.
Æ hwar man hittar lik ærrat ok vndat a manna æghum, æller almænningium, vtan i læstum husum: Tær a skjpnöti bana finnæ innæn natt ok iamlanga, ællær botum vppi halda, fyratighi marker, Kunungx ensak. Hittis i læstum husum, Böte hundradha til treskiptis, then husit a: æn ey kan then finnæs bani ær. Æ hwar man giter draparan til wnnit laghlika: Wari skipnöti saklöst. Æ hwar ey synis handawærk a liki, Thær wari skipnöti saklöst. Sigher annær handawærk a wara, ok annær ey: Witin thet sex mæn, Ok radhi then æpti kærir. (§.1.) Ær han vthlændsker: Tha taki Konunger arf hans, Ær han inrikis födder, ok komber ey arwi hans i try aar: Tha giwis gotz hans fore siæl hans, kirkium ok klostrum.Vm Wilia wærks drap, ok Gæster. VI. Flokker.
DRæper gæster gæst at bonda: Then a æpter bana letæ sin hawer mist, Ok bonde wari saklös: Ok wari fridh both halw minni æn at bonda. Dræpæs the, gæster ok bonde, Tha ær bonde halw höghri ath fridh botum æn gæster. (§.1.) Æghas widher bonde ok stafkarl, Tha bötæs fore stafkarl halw minnæ æn fore gæster, ok thön böte han sum gæster. (§.2.) Swa byriæs hemsokn, sum ytærst ganger horn ok howa i: Thær ær both halwer öræ malsatta, atta öræ konungi, ok atta öræ allum mannum. I midhalhagha öre malsatta, atta öræ konungi, ok atta öræ allum mannum. Æn i ængi, fiura öræ malsatta, atta öræ konungi, ok atta allum mannum. Æn i ængi akerfastu, ok swa i akri, ok swa i höladhu, ok i bislingardi: Thær ær both atta öræ i tridhiung hwarn. I kornladhu i akri stander: Both sæxtan öræ i tridhiung hwarn. Æn i lændæstadh, ok i humblagardi, ok i fægardi, ok i halmladhu: Thær ær both tolf öræ malsatta, atta öræ konungi, ok atta allum mannum. I nötæ husi: Threa marker malsatta, en marker konungi, ok ena allum mannum. Nötæ hws i gardi: Twinum sextan örum malsatta, sæxtan öræ konungi ok siæxtan allum mannum. Æn i lana: Böte boghum twem i tridhiung hwarn, Mællum triskulla ok ærnis: Siæx bogha i tridhiung hwarn. Widh ærni: Atta bogha i tridhiung hwarn. Mællum ærnis ok galbænx: Tolf bogha i tridhiung hwarn. A galbænki, siæxtan bodha i tridhiung hwarn. Ær mællum galbænx ok qwinnabænx: Atirtan boghar j tridhiung hwarn. A qwinnæ bænki: Tiughu boghar i tridhiung hwarn. Warder man slaghin i siæng sinni: Fiura ok tiughu boghar i tridhiung hwarn. Nu minskas swa i vthgangi, sum wæxti i ingangi.Vm Tokka böter. VII. Flokker.
GIwer man tokka ord a tingi, æller at kirkiu, kallar han tiuf æller morara, trulkarl æller trulkiærling: Haldi fram ordum sinum, æller böte tre marker. Brighder man adhrum garfwæ sæt, æller kallær kunu mans skökio: Böte tokka böter amiæ taki tridhiungunum minnæ (§.1.) Warder Konungx man dræpin: Tolf marker tokka both at. Biskups man: Siæx marker. Riddara swenæ, trea marker. Thænni tokki komber æj i, vthan i drapum: Taki the both herra thes sum dræpin ær.Æn Owormaghi gör man saran. VIII. Flokker.
NV kan owormaghi man til blodz sla: Wari both thes tre öræ. Fulsæri sæx öræ, hwat thet ær i hofdi æller i huldi, hwat thet ær i fridhi æller mællum, hwat thet ær wadhi æller wili. Nu skal hanum lækir biudhæ: Fællir han thet budh, tha ær laghslitit sæx öræ. Nu wil wæriandin owormaghans wæriæ han, dyl antwæggiæ blodhlæti æller fulsæri. hawer han til tweggia manna witni. siælwer tridhi: Gangi fram medh them witnum. Æru æy witni til, tha wæri sik medh Landzlaghum.Vm Wilia wærk i Sarum, ok Læstis böter. IX. Flokker.
STander madher medh sari, ok annær fölghir dödhum: Hawi then witzord dödhum fölghir. (§.1.) Far man blodhsar i hofdi æller huldi: Böt medh atta örum. Lösir man been vr sari: Böte öre fore ben ett, twa öræ fore annæt, fiura öræ fore tridhiæ. Far af last æller lysti, i hænder æller föter, Tha wari both halw dyrræ. Far man hulsar i nidhræ huli: Böth medh twinnum siæxtan örum. I ywræ huli, threa marker. I brysti, tolf öræ. I halsi, twinnum siæxtan örum. Far man saar i anliti, swa at hult giter hatter æller huwa: Siæxtan öræ both at. Giter ey hult, Wari tha halw dyrræ. Slar man tan vr hofdi: Sæxtan öræ both at. Fore hofwd sar, siæxtan öre: Ganger i holwæri, halw dyrræ. Skadhar hiarna hinnu, Böte siæx marker. Kunnu thæssi sar sinæ mællum delæ: Hawi then witzord sar hawer höxto at botum: Æru sar iampn, tha hawi then witzord sum witni fölghir.Huru længi man skal Sarum warda. X. Flokker.
SWa længi skal man sarum warda: Fore liflati, dagh ok iamlanga. Swa ok læstis böter, wardi samuledh. Hwar sum taker sara both innan dagh ok iamlanga: Hawi förtakit botum sinum, dödzdrapum.Huru man skal annæn widh Sar bindæ. XI. Flokker.
GRiper man til witnæ, ok wil han fore bindæ, Tha skal han bindæ han widh medh twem mannum, ok fiughurtan manna edhe, them thær waru ok a saghu thet han the giærd at giærdi: Fyllir han swa lagh i stæmpnum, tha giældi hin botena æpti brutum sinum til sakinne ær bundin. Griper til wtinæ, ok later see witnin sijn, ok falder sidhan, Tha wari then saklös sakin gifs. Wites hanum sakinæ, ok ær ey witni til, Tha wæri sik medh fiughurtan manna edhe.Vm Lækæris fæ. XII. Flokker.
Thettæ ær lækæris fæ: Fore höxto saar, atta öræ: At sma sarum, fiura öræ. Biudher han thet laghlika fore kirkiu sokn, æller a tingi. Biudher ey swa Tha böte siæxtan öræ i tridhiung hwarn, ok atta öræ fore sma saar.Vm pust ok Blodhlæti. XIII. Flokker.
NV slar man adhrum pust, æller medh stang, æller steen, ok synis ey akomor, warder thet giordt fore kirkiu sokn, æller i öldryki, a torghe, at badstuw, æller a tingi: Thet skulu twe mæn wita, the ther waru ok a saghu. Wæria the han, wari saklös: Fællæ the han, böte thre marker til threskiptis. Samu witni warin vm pust, sum vm blodhlæti: Ok tho bötis hwart æpti sinni sak.Vm Saar i Tingxfridhi ok Snæckiufridhi. XIIII. Flokker.
WArder man saar j tingx fridhi æller snækkiu fridhi, fullum sarum: Fiuratighi marker both at, til treskiptis. Gör ok blodhwiti i thænne fridh: Böte sex marker til treskiptis, thær sattir koma saman, ok skiliæs osattir. Wader laster æller lyti i thæssum sarum, Thær bötis hwar vm (Handskrift A)sik witnæs till mæþ .II. mannum. ok XIIII mannæ eþe. (§.1.) Nu faar man saar eet. tw æller fleræ. gör þæt alt een man. ok swa wiþ kænnis. þa a þæn sak sik kænnær. han a. a. þingi wiþ kiænnæs. ok brut sin fæstæ. ok þo æu meræ böta æn saræ bot enæ. Huggæ twe æller þre een man. æller huru mangir þeer æru. ok bindæ twe mæn fleræ wiþ sarin æn een. ok fyller lækirin fulsæri. bötæ hwar sinæ saræ boot i þem sarum. æy warþer þe boot meræ. (§.2.) Mötæs twe mæn ok hugger hwar þeræ annan. faa baþir fulsæri. wærin baþyn saar gild hwart æptir sinæ a komuXV
Um höghstæ saar. lægger man annan niþer. ok sneper sum fæ nokit þæt skulu XII. mæn witæ. wæriæ þe han. wæri saklös. fællæ þe han giældæ hofws man hænder sinær baþær. ok hwar þæn þær till halp hand sinæ aþræ. æller lösin sik. swa sum malzæiandin wil taka (§.1.) Leþer man annan till stok æller stumblæ. ok hugger aff hand æller foot. stingher wt öghæ. æller skiær or tungu. æller öræn aff. æller næsar aff. þæt sculu XII. mæn witæ. wæriæ þe han. wæri warþer. fællæ þe han bötæ XL. marker till þræskiftis. ok halfw manz böter. orkær æy botum. þa giældæ liif foræ limmæ i þæssæ mali. vtan þæt koma till i waghna skiptiXVI
Ligger man a skoghi. æller a skipi myrþer æller ræner. warþer gripin i þem gærningum. han skal till þingx. þæt skulu XII. mæn witæ. wæriæ þe han. wæri saklös. ok þæn bötæ XL marker saklösæn bant æller bastaþæ. æller i fiætur sættu. fællæ þe han. þa skal raansman wndir swærþ. ok morþare a stæghl. hawa malzeghindæ []{vald}. hwat han wil hælder taki liif hans. æller lösæ sik sum han wiþ komber wiþ malzeghændanXVII
Rænir man draparæ aff aþrum þiuf æller þæn aff hug hafwr giort þa fyllæ till hans sum ranit giorþa mæþ twæggiæ manna witnæ. ok XIIII. manna eþæ. orkær æy witnum. þa standa hin []{fore mæþ} slikum sama laghum. [löskæ]{löskiæ} man ma man fangæ foræ sin brut æn boolfastæ mæn. skal man laghþingæ falder þæn sum ranit witis. bötæ XL. marker; ok manzins brut. æller fae mannæn apter rættum malzeghandæ.XVIII.
Rænir man ena alin æller twa. twa öræ boot ath. Rænir man meræ æn twa öræ ok minnæ æn half mark. bötæ VIII öræ. swa ok æn half mark ær wæri booth sama. [ranit]{rænir} till XVI öræ. bötæ XVI öræ i þriþiung hwan. ær raan meræ. þa wæri booth halfwa höghræ. ok æru witni till wæri swa högh witni wm minnæ raan sum wm meræ. æru æy witni till. þa wæri sik mæþ laghum. ökis swa lagh sum bootXIX
[Hwari]{Hwar} sum [lucter]{lutter ok} kafwli skal skifti. halz þæt ok gifs æy wt. bötæ III marker till þræ skiftis. þæn a skipt sinæ beþas foræ garþi. æller kyrkiu sum skifpti wil. ok luthlösæ mæn til skifptis næmpnæ. hwafwi e þæn wiþzorþ sum skiftæ wil. ok hin bötæ sum för ær sakthXX
Rænir man döþæn man. wæri halfw dyrræ at botum æn quikker. ær witni till. hafwi þæn wiþzorþ döþum fylghær. æru æy witni till. þa wæriæ sik mæþ XIIII mannæ eþæ. hwat han rænir minnæ æller meræXXI
Uwarþer owormaghi dræpin mæþ harms hændi. þæn minnæ ær æn XII ara LXXX marker boot at malsattæ ok friþ bruth halfwæ höghræ æn foræ görin manXXII
Faar bondæ dræpæ hustru sinæ. wildæ raþa hænnæ. ok æy dræpæ hona. þæt skulu XII mæn witæ. wæriæ þe han bötæ mæþ lagha botum. fællæ þe han till wiliæ wærks. gifwi liif foræ liif. wiliæ arfwr hænnæ böter taka. þee boot a wæræ hundræþæ marker ok XL. ok ræþæ [bi]{biscuper} script hans Dræpær kona man sin. wæri lagh samæ. Nu dræpær hwartæ þeræ annat. ok ær þo annat þeræ dræpit. warþer banin fangin ok ganger han wiþ gærningini. ok bondæ æller hustru winz till raþini mæþ tolf mannum wæri lagh sum för ær sakt. kan man æller konæ barn sit dræpæ. æller barn faþur æller moþer. broþer broþer siin. syster. syster sinæ. bötæ hundræþæ marker ok XL. ok wæri skild viþer arffXXIII.
Þæssæ giald skulu swa skiptis taker malsattæ .LXV marker. konungx lænzman till konungx boorþ XLV marker. ok XXX marker skiplaghit. i þæssum giældum. sculu æy boghu böter bötæsXXIIII
Hwar sum aghuwæn skiold. föræ geen alwaldughum konungi. æller i geen hans riki han ær siælfwr föddær .i. han hafwr forægiort hals æn han fangin warþer. ok þær till iorþ ok gooz hans wndir [konunnæ]{kronunnæ} leggias hwat han fangin warþer æller æy. swa ok hwa sin rættæn hærræ dræper. giældæ bæþæ liik ok gooz foræ.XXV.
Dræper præster bondæ. æller annan klarker. þa taki konunger biscups rætten. Dræper bonde præst æller annan klarker. taki þa biscuper konungx rættænXXVI
Swa skal man witæ drap sææt ok bööt. mæþ atta fastum ok forskilæ [manni]{mannum}. Sigher annar wæræ sæt ok bööt ok annar æy. þa hafwi þæn wiþzorþ sum sææt wil witæ mæþ sama fastum. ok þæn sææt scal wæræ gör ath kyrkiu. æller a þingi æn hun skal staþugh hetæXXVII
Uvardþer man dræpin i öium vti. þa andræ öyær liggiæ vtan foræ þær a þæt skiplagh bana finnæ sum öön ligger till innan naat ok iamlangæ. æller botum uppi haldi hwat þe liik æru fleræ æller færræ. bötæs mæþ ennæ boot. æy aa þe boot höghræ wæræ æn XL. markerXXVIII
Stiæl man örtugh æller minnæ. ok æru witni till bötæ IIII öræ malsattæ æru æn æy witni till. dyli mæþ .III. mannum. stiæl han meræ æn halwan öræ. ok minnæ æn öræ fullæn. æru witnæ till bötæ .III. marker till þræskiftis. æru æy witni till þa wæri sik mæþ .VI. mannum. Stiæl öræ æller meræ ok minnæ æn half mark. æru witnæ till. bötæ þiuf [bogh]{both} VI marker till þræskiftis. Stiæll half mark æller meræ. þa ma han basta æller bindæ ok till þingx föræ. þiuf scal a þingi frændum byuþæs. lösæ frænder þiuf mæþ VI markum. ok scaþæ giæld mæþ æn þe wiliæ þiuf lösæ. Hafwr æy þiufwr þa siælfwr pænningæ till. ok wiliæ æy frænder han lösæ. þa ma þiuf sak löst wphængiæ. (§.1.) Slipper þiufwr þær laghfundin ær mæþ witnum. bötæ bondæ VI marker till þræskiftis. æn han slipper för æn han till þingx komber. (§.2.) Hafwi aldri þiufwr wald bondæ quæliæ. för æn XII mæn hafwi han wart fora þiufnaþi. wæriæ XII mæn þiuf þa bötæ þæn XL. marker saklösæn bant. fællæ þe þiuf. þa standæ þiufwr ræt sin. hwar æfptir sinni sak. (§.3.) Stiæl owormaghi fullan þiufnaþ. bötæ halfw þiufs boot hwat þæt ær meræ þiufnæþ æller minnæXXIX
Nu köper man fæ þiufstolit komber þæn æfptir sum a ok klandær. griper han till fangæmanz. kumber han fram i manæþæ motæ innan þriþiungs. ok hemolt gör. hafwi þæn fangit hafwr. kumber han æy fram. þa giwi ut fæ mæþ eþæ sum lagh sighiæ. ath han fik þæt mæþ köpi ok æy mæþ styld. vtan han see i forfallum. witi lagha forfal sin mæþ VI manna eþæXXX
Dræpir man annan mæþ [þiufstolin]{þiufstolno} fæ. sighiæ arfwingæ þæs döþæ han saklösin dræpin wæræ. þæt skulu XII mæn witæ. fællæ þe han þæn sum dræpin ær. liggi ogilder. wæriæ þe han þa gialdæ ater mæþ lagha giældumXXXI.
Nu wil man raansakæ æptir [göræ]{goze} sinæ þiufstolnæ. þa scal han i garþ ganæ mæþ VI mannum bool fastum. wil hin raansakæ lata at owæþiæþu. ok hittæs ænkntæ i hans husum. wæri baþir saklösar. hittæs þær innæ leþæ sik aff handum æller bötæ þiufwæ boot. wil æy lata raansaka ath owæþiæþu. wæþi þa baþir þrem markum hwar þeræ. Hittæs siþæn þær innæ bötæ wæþfæ. ok [þiufþ]{þiuft} mæþ. hwart æfptir sinæ þiuftæ. ær huus opit. owan æller niþan. swa ath þylikt þing mattæ ingangæ. æller ær windöghæ. a wægh. stændæ þa wizorþ fora bondæ. ok wæri sik mæþ lanzlaghum. æftir þy þæt ær till. (§.1.) Nu wil man ransakæ i garþ annars. öptir gozsæ sinæ þiufstolnu. bondæ ær æy hemæ. hafwi swa wald þa ransaka sum bondi hemæ wari. (§.2.) Allær staþy þær þiuft hittæs i læstum husum. þa warþi þæn huus for þyufti sum lyklæ bæær ee hwar husit aa. (§.3.) aff þem .VI. i ransakæn sculu gangæ. þa skal hwar þeræ twegiæ sum wiþ delæs III. mæn næmpnæ. þe sculu wtan kapu ingangæ. ok sculu förræ letæs. at þe æy bondæ abyrþ bæræ. (§.4.) Nu staal annar. ok hittis þo i annærs husum. þæt ær þiuf hool. Lægger han æncte dul a. þa standæ foræ mæþ XIIII. mannæ eþæ. at han æy wistæ at þæt stulit war fælzs at eþæ. bötæ .III. marker till þræskiftis dyl han þa bötæ. ok þiufwr hetæ. þn þæt mæþ ransakan wt takx. suua foræ hol sum foræ þiuftæ. (§.5.) witær man boodræt manni. æller hionæ spaan. wæri sik mæþ XIIII mannæ eþæ. æller bötæ VI marker till þræskiftis.XXXII.
Nappær man ax aff aghri annars. Taker alt saman ax ok span. []{böte þre marker}. swa foræ bundin [æller tu þry. æller]{tu æller þry. taker} skil allan. bötæ VI marker til þræskiftis. Stiæl meræ æn skil. ok witnæs þiuft till half mark æller meræ. ok warþer laghlika till wnnin. bötæ VI [øræ]{marker} i þriþiung hwan. ok þiufbogh mæþ. æller mistæ liiff sit. ok þæn þiuf heter agnæbakær. (§.1.) Hwar staþ kona styæl fullan þiufnaþ fylghæ swa þem þiufnæþæ sum allum aþrum. þær till a liff hænnæ ganger. Ganger domber a liif hænnær. þa skal kona i iorþ quikkæ grawa. æy ma kona stæghlæ æller hængiæXXXIII.
Stiæl man af aþrum i kyrkiu æller i kyrkiu garþi. ok warþer fangin. hafwi [hafwi]{} æy meræ friþ þær æn annan staþ þær han wiþ þiufnæþæ takin warþer. ok laghwinnis för till sak sinnæ ok taki siþæn þiufs ræt. hwar æfptir sinum brutum. þy han brööt geen samu kyrkiu.XXXIIII.
Nu taker man þiuff annars taker baþi saman. þiuf ok þiufti. þa a þæn fyærþung aff þiufti. þær þiuf took aff alla þy han tok mæþ þiufwi. hwat þæt ær minnæ æller meræ. ok bondæ taki þiuf sin ater. ok alt þæt meræ ær æn lagha lööns (§.1.) Sigher man sik þiuf hafwi takit ok þiufwer ær bortæ. kumber hin æfptir sum aa. Taki sit ater wtan löns. ok swæria till sins mæþ .II. mannum. ok hin göræ sik orþiufwæ sum [handum]{handa} mællum hafwer mæþ lysningæ witnumXXXV
Fyndir aghu næst þiufnaþæ standæ þy at þiufwæn hitter gernæ swa sum klokkarin hittæ kalkin. Hwar man hitter fynd a wægh wti. han skal lysæ foræ wæghfarandæ mannum. æller næstæ by samdyghnis. komber þæn æftir sum a .i. þre dagha taki sit ater wtan löns. komber senære. þa taki þæn hwar siættæ pænning sum hittæ. ok orær han lysningæ witnum.XXXVI
Hitter man hæst manz. æller oxæ tamin faar æller geet. æller nokot annat þæt nytiæ fæ ær. þa swæriæ till sins mæþ II. mannum. þæn sum a. ok taki sit ater wtan lööns. ok hin göræ sik orþiufwæ mæþ lysningæ witnum yrker han mæþ þy fæ. æller till nokræ nyt hafwr bötæ þre marker. æn æy ær laghlyst förræXXXVII
Hitter man fynd a watnæ vti. innæn öyiær æller almannæ leedþ. []{hafwi þæn þriþiung af sum hittæ. hitter vtan almanna leeþ}. hafwi þæn halft sum hittæ. Hitter man lik i watni. hafwi þæt liiks arfwir alt þæt fast sitter wiþ lik (§.1.) Hittæ leghæ hioon fynd. swa at þeen læggiæ []{æy} bondæ [syllu]{syslu} [.i.]{niþer.} []{þa æghu þe lut i fynd. læggiæ þe niþer bondans syslu.} þa agha bondæ fyndXXXVIII
Dræper man annan. ok laghlikæ wiþ draap kiænnæs. hafwi maalseiande wald hfwat han wil hælder hæmpnæ æller [ællr]{} wiþ botum taka. []{wil han wiþ botum taka.} þa skal han hafwa VII. marker wæghnær æller swa mykyt þe giældæ. konunger wærold .IIII. marker. hald bani. ok raaþbani hwar þeræ giældi XV. marker. æller dyli mæþ XIIII mannæ eþe. Faþur æller moþer taki æftir sun sin XVI. öræ broþer VIII. öræ. hustru XII. öræ. Hwar sum fyrst ær .ii. frænsæmi taki .IIII öræ. Systlingi twa öræ. þræmænningæ öræ. fioþermænningi halwan öræ. bötæ ok hwar sum han taker til fiærþæ manz. EEn timæ skal ættæ boot bötæs. siþæn warþæ siælfwr wærkum sinum. Nu æru tald manhælghis maal. guþ gömi os baþi liff ok siæll. AMENHær byrias Jorda Balker. Ok tælias i hanum Flokkar siuttan, ok six af thessum malum.
I. Huru Jord skal laghbiudhas.
II. Æn Byrdamæn delæ vm Jorda köp.
III. Vm Jorda köp innan Siængar.
IIII. Vm Jorda Fasta.
V. Vm Trædhis lön.
VI. Æn twe biudha Fang a en.
VII. Vm Återköps fasta.
VIII. Vm Jorda skipti.
IX. Vm Jorda Wædhsætning.
X. Huru man skal Jord Landboum byggiæ, ok vm Afradh.
XI. Huru man skal Landboum af Jord sighia, ok vm Giptur.
XII. Huru Landboe ok Æghandi vm Jord delæ.
XIII. Vm Bolax fæ ok Inlax fæ.
XIIII. Vm Jorda delur ok Förning, ok iorda Lösn.
XV. Huru Fadher a Brnum Jord fore Födho biudha.
XVI. Æn man six af Jorda delo, fyr æn hun lyktæt ær.
XVII. Vm orættæn fasta Eedh ok Fyrning.
II. Æn Byrdamæn delæ vm Jorda köp.
III. Vm Jorda köp innan Siængar.
IIII. Vm Jorda Fasta.
V. Vm Trædhis lön.
VI. Æn twe biudha Fang a en.
VII. Vm Återköps fasta.
VIII. Vm Jorda skipti.
IX. Vm Jorda Wædhsætning.
X. Huru man skal Jord Landboum byggiæ, ok vm Afradh.
XI. Huru man skal Landboum af Jord sighia, ok vm Giptur.
XII. Huru Landboe ok Æghandi vm Jord delæ.
XIII. Vm Bolax fæ ok Inlax fæ.
XIIII. Vm Jorda delur ok Förning, ok iorda Lösn.
XV. Huru Fadher a Brnum Jord fore Födho biudha.
XVI. Æn man six af Jorda delo, fyr æn hun lyktæt ær.
XVII. Vm orættæn fasta Eedh ok Fyrning.
Huru Jord skal laghbiudhas. I. Flokker.
LAter man iord fala, gambla byrd sina, Han skal skyldastu mannum sinum biudha, fore grannum ok kirkiu sokn, ok a tingi. Wilia ther æy kiöpæ, ok æy lof til læggiæ, Tha ma han sæliæ til triggiæ ara födho, ok ey mera fyr æn han annæn tima skyldæstæ mannum medh witnum biudher ok at spör, sum fyr ær sagt. Wilia the ey æn tha köpæ, æller lof til giwa, Tha ma han saklöst sæliæ hwem han siælwer wil.Æn Byrdamæn delæ vm Jorda köp. II. Flokker.
DElæ mæn vm iord ok byrd, Th wari then köpi næst sum arwi ær næst, æn arwæ (Handskrift A)skuldi. [æri]{æru} baþir iæmpnir. þa köpi baþirIII
Skifter man barn fran sik. ok [warær]{wæxær} þem pænningær. warþer faþur fatugher siþæn a sinni iorþ. þa ma ænkte þeræ fran andræ kiöpæ. hawi æy alla pænningæ till. þa kiöpæ þæt þera sum orkær..IIII.
Swa skiæl man lagha köp göri. mæþ .VIII. fastum. ok siæx skyldstæ mannæ witnum. þæssær fastær skulu gildir wæræ at allum iorþæ köpum. sum gifwas ok takas. foræ kyrkiu sokn. æller a þingi. göörs æy swa. þa ær æy laghlikæ köptV
Later man landboæ bort aff iorþ sinnæ þa skal han gifwi hanum fult for ærwæþæ sit. aff alla þy han hafwer nyt till giort. hwat þæt ær i husum æller i iorþVI
Sæl man twem iorþ ena. hawa baþir fastær till. þa haui þæn iorþ fasta fik förræ Delæ þe vm. hwilikin þeræ förræ köptæ þæt skulu XII mæn witæ. hwilikin förræ sik. ok þæn taki wærþ ater sum senæ kiöptæ. ok þæn bötæ III marker twem ett saldi.VII.
Sigher man sik iorþ hafwa ater kiöpt þe han fyrræ attæ. mæþ fastum sculu þæt XII. mæn witæ. hfwat aterkiöps fastæ [war]{waru} a þingi [gifvir]{gifnir} æller æy. æller ok at kyrkiu. hafwi þa þæn iorþ sum ater kiöpti. witnæ þe XII. æy swa. þa bötæ hin .III. markr. till þraskiftis sum sik iorþ kiændæ þær han æy attæ.¶ .VIII.
Skiptær man iorþ. [ok]{} wigher ok walförær. lekmæn sinæ mællum. æller wiþ præst. fult gen fullæ. standæ þæt fast ok fult. æn þæt ær mæþ fastum giort. e þær an skifter iorþ. wæræ þæt byrþ hans. (§.1.) Skifter man iorþ æller köper wiþ owormaghi. æller wiþ willing. þa mughæ þe ænctæ köpæ æller skiftæ göræ. wtæn næstæ frænder raaþ. a baþær halfwær.IX.
Sater man wæþ aþrum. for koorn æller aþræ pænningæ. wæþ skal mæþ fastum wt sætiæs. ok swa aterlösæs. ok swa stæmpnu dagh foræ læggiæs sum fastær witu. ok witni bæræ. Lösir æy ater innæn stæmpnædagh. þa skal han iorþ wp byuþæ for garþæ ok kyrkiu sokn ok þingi. lösir æy þa ater. þa aghi þæn iorþ hun ær pansæt. ok gifwi hanum pænningæ till æn iorþ ær bætræ.X.
Nu skipær bondæ iorþ sina landboæ. þa skipi þæt mæþ withnum. standæ þæt a þem witnum huru skipat war. Nu skill þem vm skipan. hafwi þa landboæ wald at wita taku sina mæþ twem mannom siælwer han þriþi. (§.1.) æffraaz dagher ær vm fastægang giælder æy a rættum afrazdaghum. þa gifwi wt afræt ok mæþ II. öræ. (§.2.) hafwi ængin wald at bindæ taku skiæl meræ æn ett aarXI
Nu sæmber æy aa bondæ ok landboæ. þa skal han hanum afsighiæ æn han wil ok æy senæ æn fastæ gang. swa skal ok landboæ bondæ till sighiæ æn han wil aff iorþ fara. (§.1.) Æn landboæ lægger ater iorþ. halft spanna land æller helt. æller ær æy træþæ bötæ IIII öræ ii þriþiung hwan. Lægger tu spannaland. bötæ VIII öræ i þriþiung [hwa]{hwan} Lagger ater vm aker allan. bötæ .VI. [mrker]{marker} till þræskiftæs. gör han vp þe iorþ æller ær træþæ. wæri þa saklöz. (§.2.) Fæller landboæ garþ niþer. bötæ III. marker till þræskiftæs. Ligger dyngiæ innæ. æller boor æy huus. æller ryþer æy sum staþgi ær böta II öræ. iorþeghandæ. öþæs hus alt. bygiæ wp ater. ok bötæ .VI. marker till þræskiftisXII.
Nu kræfwær bondæ afræþ af iorþ sinnæ. landbo sigher aff eghændæ fangit hafwa. ok kumber till þingx mæþ fastum. witi þæt XII. mæn. gangæ þe æy mæþ landboæ. þa hafwi þæn iorþ förræ attæ. ok hin bötæ III. marker till þræskiptis.XIII.
Læggiæ mæn bolagh. læggiæ mæþ VIII. fastum. þe skulu witæ huru þæt saman kom. ok huru længiæ þæt skal saman liggiæ bætræs [þæræt]{þæt}. bætræs for baþum. minskas þæt. minskæs for baþum. Sember þem æy vm at skifti. þa skiptis æfptir þy VIII. fastæ vitni bæræ. (§.1.) Lægger man pænningæ. æller aþræ inuistæ. ær þæt III mark wært. wæri twe mæn wiþ. ær þæt .VI. marker. væri .IIII. mæn wiþ. baþæ þa þæt inlægx ok wt tax ær goz meræ inlaght. wæri þær .VIII. fastær wiþ. baþi þa þæt inlægx ok [tt]{wt} tax. brænner þæt æller wald tax bæggiæ þeræ. æller stiælz. wæri ogilt. ær æy swa. þa fae hanum sit ater.XIIII.
Delæ twe vm iorþ enæ. griper annær till fæþærnis. ok annar ill fangæmans. þa skal fangæ man fram koma giter han iorþ hemolaþ. þa hafwi þæn iorþ fangit hafwr. giter æy. þa wæriæ []{mæþ} faþernis witu sinnæ. XIIII manna eþæ. (§.1.) Delæ twe wm iorþ enæ. ok sighiæ baþir fæþernæ sit wæræ fornt ok gamalt. þær skulu baþir minningæ []{mæn} till þingx föræ. ok hwar þeræ .VI. mæn næmpnæ. þe XII skulu scoþæ hwar þeræ minnung hawer meræ æller ældræ. ok wæri [þæræt]{þæt} gilt þe göræ. þæn þeræ at minung falder bötæ VI marker. til þræskiftis.XV.
Nu kan man æller kuna sytning wiþ þurfwæ. þa scal han þem skyldæsta byuþæs fyrst. wil han []{æy} wiþ taka. ok []{æy} loff till salu læggiæ. þa sæli till þriggiæ aræ föþæ. Siþæn þæt ær wp nött. byuþæs ok þem skyldæstæ at kyrkiu. ok a þingi. wil æy wiþ taka. ok æy lof till salu giwa. gangi þa a sytning till hwars han wil at saklösæ.XVI.
Delæ [by]{byær} twe vm iorþ ena skogh æller watn. æller annor nokor till lagh. þær skulu baþæ .i. minungæ mæn hafwa. ok till gangu. ok minung gangæ sum för ær sakt. Væþiær nokor i þassum malum. ok sigher sik siþæn af delæ för æn hun lyktæt ær. bötæ .III. marker til þræ skiftæs. ok wæræ skilder wiþ delæ hwat hun winder æller tapærI.
Kiöper man gull æller [sylwr]{sylfwr} aff þem manne æy ær gulsmiþer æller sylfsmiþer. ok ær þæt falz æller hwariæ handa falz ær man sæl manni. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan. ær þæt sylfsmiþer. bötæ XVI öræ i þriþiung hwan. ok þæn taki flærþ sum saldi. ok hin taki wærþ atter sum köpti æller dyli mæþ XIIII manna eþe. vm æru II manna witni tilII
Hustru æller bondæns barn maghu æy meræ kiöp göræ æn till enæ örtugh. wtan þæt see XVIII ara gamalt. ok faþer fa þy fæ ii hænder. hwar sum meræ köp gör mæþ þem. vtan bondans witu. bötæ VIII öræ ii hwan þriþiung.III.
Um hæstæ kiöp ok skifpti æller hwat fæ þæt hælzst ær. hittis aa hælti æller [æller]{} nokor annær laster innan fæm nattæ. föræ hem till gardz i. fæm næter. æller hafwi hwar sum kiöpti. æn hemult skal vm alder wæræ. brister at hemolo. bötæ VIII oræ i þriþiung hwan. ok giældi ater skaþan¶ .IIII.
Legher man hæst aff manni æller andræ ankostir. han skal hanum swa goot ater faa sum han tok. wm æy ganger nöþsyn aa. kallær annær nöþsyn waræ ok annær æy. hafwi þæn. witz ord nöþsyn kallær. mæþ .II. manna witnæ. alt þæt bætræ ær æn VIII öræ. þæt minnæ ær dyli mæþ VI. manna eþe æller bötæ ater skaþan..V.
Sæter man lözöræ pant manni. sæti mæþ twem mannom. ok lösæ ater wm rættæn stæmpnu dagh. lösir æy. þa skal ater byuþæ sum iorþæ pant..VI.
Borghær man pænningæ for annan. giælder æy þæn sum taker. þa giældi þæn sum burghuþæ. þæn borghær opæ sorghir for anna borghærVII
Nu kan fatukt folk ok wanfört föræs byæ [byæ]{} mællom æller bondæ. þa skal þæt [hwan]{hwar} skaþalöst fran sik föræ. ok ængin huus syniæ at quældi. syn. þy nokor hws at quældi bötæ IIII öræ. faar þæt skaþæ æller dööþ af. þa giældi þæn sum wt rak Æy ma ok lösum manni. affrapæ laz till gars föra. vtan han föra swa þæþæn sum þiit Guþ wil þem æy glömæ. gærnæ wiliæ þæn fatughu husæ ok hemæ. krister war gæster mæþ mannum .i. iorþriki. han gifwi os for gæstning allum himirikæ AmenHær byriæs wiþerbo balker. ok tæliæs .i. hanum flokkær .XX.IIII.
I Huru by skal skiftæ
II Huru tomptum scal skifptæ. ok husum byggiæ
III Huru akrum skal skifptæ
IIII Vm diki mællum akre. ok skaþa af dikum
V Vm garþæ. ok garþæ fal
VI Vm hæptær ok hembuþ
VII Vm skogha skifptæ
VIII Vm skegning ok gildri
IX Vm wærnæ ruff
X Vm leghu ruff
XI Vm a slætu æller skyrþ
XII Vm a gangu bya mællom
XIII Vm skoghæ a gangu. ok skoghæ marki
XIIII Vm [afraþ]{afærþ} i fiski watni annars
XV Vm nyæ [wrgiærþir]{wpgiærþir}
XVI Vm lagha hæfþ a iorþum
XVII Vm mölnær ok watn tæppær
XVIII Vm broær ok skaþa .i. broum
XIX Vm waþæ eld.
XX Vm brand mæþ wiliæ wærkiæ
XXI Æn kuna molkær annars fæ
XXII Vm oræt mærkiæ a fæ annars
XXIII Vm fæ []{gör fæ} skaþæ æller dræper
[XXIII]{XXIIII} Vm skaþæ þæn man gör fæ
II Huru tomptum scal skifptæ. ok husum byggiæ
III Huru akrum skal skifptæ
IIII Vm diki mællum akre. ok skaþa af dikum
V Vm garþæ. ok garþæ fal
VI Vm hæptær ok hembuþ
VII Vm skogha skifptæ
VIII Vm skegning ok gildri
IX Vm wærnæ ruff
X Vm leghu ruff
XI Vm a slætu æller skyrþ
XII Vm a gangu bya mællom
XIII Vm skoghæ a gangu. ok skoghæ marki
XIIII Vm [afraþ]{afærþ} i fiski watni annars
XV Vm nyæ [wrgiærþir]{wpgiærþir}
XVI Vm lagha hæfþ a iorþum
XVII Vm mölnær ok watn tæppær
XVIII Vm broær ok skaþa .i. broum
XIX Vm waþæ eld.
XX Vm brand mæþ wiliæ wærkiæ
XXI Æn kuna molkær annars fæ
XXII Vm oræt mærkiæ a fæ annars
XXIII Vm fæ []{gör fæ} skaþæ æller dræper
[XXIII]{XXIIII} Vm skaþæ þæn man gör fæ
Land skulu mæþ laghum byggiæ. ok æy mæþ walzwærkum. þy at þa standæ
land
wæl laghum fylghæs. Nu s(Handskrift B)ix hu(Handskrift A)ru by skal skiftæs. þær fleræ agha i
[]{æn en. þær} skal mærkiæ mællum sætiæ. ok witi h(Handskrift B)war(Handskrift A) []{sin} lut. swa scal
tomptum ok
tuungarþum skiptæ. far man yfwr mærki .i. tomptum ok tungarþum bötæ
XVI öræ
i þriþung hwan. ok gifwi wth þæt han tok. ok scal hwar swa husum
skipæ wiþ
annan. at hwar hafwa dropa rum a siælfs sins tompt. bygger nærmer.
föræ aff
ok bötæ sum för ær sakt. wtan han aff förær innan .V. nætter.
II
Bygger hus a humblæ gaarþ annars .a. watn wæg æller kyrkiu wægh. æller hwar man skal [daghlikæ]{laghlikæ} wægh hafwa fran garþi. föræ aff ok bötæ XVI. öræ .i. þriþiung hwan. wil æy aff föræ. þa læggi niþer at saklösa. ok husi at ospiltu spiller husi. bötæ þa han sum han taker.III.
Nu far man yfwr mærkiæ i akri mans. æller hus sæter a aker annars []{före af} (Handskrift B)o(Handskrift A)k giwi ater þæt han tok. ok bötæ []{atta} öræ .i. þriþiung hwan. föra þre affræktær ok æy foræ fleræ i ængum akerfastum skal swa bötæs sum nu ær sakt i. wtængium bötæ .IIII. öræ for affrækt æller moldran. æy ma moldran bötæ foræ minnæ æn fiæz mon i akri ok alin .i. ængi. ok [fam]{famns} i skoghi.IIII.
Fæller man diki i akrum æller ængium. bötæ .III. marker till [mæskiftis]{þræskiftis} foræ hwan balk. grawæ siþæn. ok giældæ ater skaþæn þæn af dyki gik. æftir mætz mannæ orþum. þy þæn a raþæ [su]{sum} byggiæ wil[VI]{V}
Um akræ ok ængær skulu garþær wæræ. wighir ok wælförær. siunatum foræ botulfs mæssu. laghæ garþer skal wæræ fiæz mællum [sköræ]{störæ}. ok bundin mæþ twem bandum wm aker swa högher. at taker wndir hand mæþlungu manni. i. ængium halfs [fans]{famns} mællum störæ. ok swa [ögher]{högher} förræ ær sakt. ær æy swa gilt. ok komber a syn. bötæ [.IIII.]{.VIII.} öræ i þriþiung hwan. öþer fæ aftir swa tæpt aker æller ængiæ. giældi ater skaþæn æftir mæþzmanna orþum. þe skulu wæræ twe sum mætæ. (§.1.) hugger man störæ fran garþi. bötæ .III. öræ. æller dyli mæþ þrem mannum. Hugger æller bryter garþ swa at skaþa gaar [gynum]{gönum}. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwanVI.
Swa skal hæst æller skyuut laghlikæ hæptæ mæþ hoffstokki. æller knæstokki. æller skakheldæ gör siþæn skaþæ i aker æller æng þa skal han laghlikæ hem foræ garþ. ok eghandæ till sighiæ. þa scal þæt []{i} vt öiær föræ. æller wæræ þæt ogilt; [æ]{æn} þæt dræpit warþer. Vm nöta [ætter]{hæptur} skal man []{fiæl} foræ öghæn latæ. æller horn stok. æller ha bændæ. gör siþæn skaþæ. föræ hem foræ garþ sum förræ ær sakt. Vm gete hæptur. Læggiæ stok a halz. æller hældu vm halz. ok foot suinum klouæ a hals. æller [snæs]{snær} gönum öræn æller ring i trynæ. gör siþæn skaþæ. föræ hem [for]{foræ} garþ sum för ær sakt. (§.1.) Nu wil þæn sum eghandæn ær. æy þæssu fæ swa þiklæ hæptur göræ sum nu ær sakt. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan. ok fæ liggiæ ogilt æn þæt dræpit warþer. Nu sigher han sik laklikæ hæptur hafwa giort. hin nekær sum drap witi þæt grannæ. ok lutlösir mæn. ok. nagrannur hfwat þær ær sant wm. Nekær þæn sum fæ a. at þæn scaþæ kom æy af minæ fæ. þa dyli mæþ eþe hwærium æftir þy sum botin ær till.VII
Nu skipær man skogh aþrum a loff æller leghu. þa han far æy siælfwer. mæþ witnum warþer han hindröþer af grannum þæn sum leght hafwr. kumma fram hemulz mannæ synum. dyl han skipan sum a. []{þa} witi hin mæþ witnum sum leght hafþi. twem mannum. siælf han þriþiæ. falz at eþe bötæ afftækt i skoghi sum hemsokn. giter han eþ sin fylt. þa taki slika boot sum han giældi skuldi. æn nokot ær af hanom takitVIII
Ganger man i skogh annars mæþ hund ok bughæ. bötæ II öræ. gör basæ .i. scoghi hans bötæ .IIII. öræ gör gildri. böta .VIII. []{öræ} i þriþiung hwan. Lægger arff. æller löper ælgh. aff winterstaþu. VIII. öræ i hwan. þriþiung. (§.1.) Löper man siælfwr ælgh .i. skoghi sinum. hindrær han nokor. æller möþer. ok þrænger han fra fara. þa sæti arf i fiæt. ær han fra vm naat æller twa. ok fæller man dyur mæþæn. þa agha þæn sköt bogh mæþ huld ok [han]{har} sum fældi. ok hin hafwa dyvr sum löpti. [Delæ mæn vm]{} Delæ mæn vm löpt. þa skulu lotlösir mæn löpt skuþa. ok æftir fiæti gangæ. ok þæn hafwi dyur sum þe till [winnæ]{witnæ}. mæþ sinum eþe. (§.2.) hafwi þæn biorn ok wargh ok iærf sum weþer. hafwi þe friþ ii ængum staþ. (§.3.) vm fughlæ. gildri ok byuræ. wæri lagh sum vm annat gildri. Dyl han. þa dyli mæþ XII manna eþe. ok mistæ gildri.IX.
Nu ma ængin foræ aþrum garþ rymæ um akær æller vm ængi mæþæn hö. æller korn utæ stander. rætter stæmpnidagh ær vm vinter nat. Riffur förræ. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan. ok skaþæ giæld. æller dyli mæþ XII. manna eþe¶ X
Legher bondæ man æller kona. ganger a mat æller malæ mæþ bondæ. æller takæ fæstæpænningæ. skils han wiþ bondæ för stæmpnu dagh. giældi ater bonda fæstupænnung. ok swa mykla leghe sum bondæ þy fæst hafwþi..XI.
Skiær man a annan ywr marki. æller slaar ok later quært standæ. sighiæ. till ath ospiltæ. ok [hæri]{wæri} saklös. spillis þæt böta sum han aff förþæ .VIII. öræ i þriþiung hwan. (§.1.) [far]{sar} man iorþ annars mæþ olofwi þa hafwi forgiort frö sinu. ok ærwiþi. ok þæn hafwi korn sum iorþ a. förir han aff awæxt. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan æller dyli mæþ XII. manna eþe.XII.
Delæ mæn vm a ganga byæ mællum þa skulu minunga mæn mærkiæ witæ þeræ i mællum. hawer annar mærki. ok annar æy. þa hafwi þæn mærki hafwr. Hawæ baþæ mærki. ok hwærghin minnung skiptæ þa [ii]{i} tu synder þy. þe delæ wm. ok hafwi halft hwar þeræ.XIII
Far man a skogh annars hugger timber æller troþ. æller hwat awærkum han gör a skoghi manz. þa bötæ .VIII. öræ i þriþiung hfwan. (§.1.) Far man a skogh annars mæþ fæ sinu i olofwi. ok later []{vp} lyktær hans. böta sum för ær sakt. (§.2.) Delæ mæn wm skoghi mærki. Sigher annan sik hafwa træ mærki. ok annar steen mærki. þa hafwi steen mærki wiþzorþ. sigher annær sten. ok annar byærg. hafwi bærgh wizorþ. sigher annar i bærgh. ok annar i bæk hafwi bæk wiþzorþ. Sigher annar i bak ok annar i syo. hafwi sio wizorþ. (§.2.) Nu skal minung mærkiæ fylghæ. ok hafwi þæn wizorþ minnung hafwr heghræ. swa skifptis ok hema i haghum. akrom ok ængiom ok allom staþum þær man agher skifptæ saman. Nu sigher þæt wæræ höstæ minning ær þæn sum aat hafwr. ok hafwr siþæn aþrum bort latit. þa skulu .XII. þe minning a þingi pröwæ sum för ær saktX IIII.
Nu scal hwar man sialfwr fiskæwatnum sinum raþæ. Far man i kulfiski watnum annars olowandis. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan. æller dyli mæþ .XII. manna eþæ. Far i fia fiski. bötæ .IIII. öræ. (§.1.) Nu kunnu sioar æller sund liggia byæ mællom. þa aghi hwar by notæ dræt. ok nætiæ lagh foræ landi sinu. Vm smasund ok nor þær æy ligger. almanna leþ mæþ skipi fara gönum at. þa aghi sin halning hwar. Ligger almanna leeþ til hafs. ok fra. Liggi []{þa} þriþiung obygþer i dypi. bygger meræ. taki vp ok rymæ ok bötæ III marker till þræskiptis. þæn agher watn sum land agher. vtan þæt see mæþ köpe vndæn gangit. (§.2.) sio liþer. ok a liþer. þæt ær eghæn skogh byæmannæ ok allær til hællur. flat kiol ær almænnunger. baþi land ok watn. (§.3.) Bryter man fiskiæ huus annars ok taker fiskiæ hans III. alnæ wærþi. ok warþer laghlikæ till wnnin. bötæ XVI öræ malatænum. swa ok fora laxæ garþæ. ok laxæ næt. Far man i laxa fiskæ annars [mæþ]{} mæþ noot æller næt. æller lyustræ. bötæ VI marker till þræskifptis. ok fae ater fiskæ. sigher annar fleræ fiskæ takit hafwa. ok annar syniær. hafwi þæn wiþzorþ sum wæriæ wil. swa wm han ok dyl mæþ allu. þa dyli mæþ .XIIII. manna eþæ. (§.4.) Dragher man noot i. sildæwik annars. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan. swa ok þe sum riwæ noot. wtan formans wiliæ. swa ok forseaman æn han rifwr. for allum sæmber .aa.XV
Nu wil man göra wp af nyæ aker. æller æng. göræ ængin a annars landi. vtan hans goþwiliæ sum aa. Vil man takæ byæ æmpnæ aa almænnungæ. þa taki a breþ wiþ þæn sum förræ [byghæ]{byghdi}. swa ath han hanom ænktæ fortaki. taki swa skogh sum byæ æmpni swa breþæn skogh sum aker ok æng. ær vtmark. taki twa siþær. styltingx rast lankt Swa langh scal styltingx rast wæra. aki heman foræ sool vm [scaþu]{staþu} tima. gen iulum ok huggi störæ las. ok kumi ater vm miþian dagh. þæt ær laghæ taki. wil han taka till aker æller æng. þa skal han ryþiæ þre dyssiær. ok göra eth hus i fira knutær. ok gangi vm tæktam. ok mærki tækt mæþ .II. witnum. ok wæræ þæt lagha tak hans. Delæ twe vm tæktæ tak. þa hafwi þæn wiþzorþ husit giorþæ mæþ twem witnum. ok fullum eþe.XVI.
Thætta æru lagha hæfþir. þæt man hafwr. vm þry aar oquiþæt ok oklandit. komber siþæn annær ok [sigh]{sigher} sit wæræ. æa hafwi þæn wiþzorþ sum takit hafwr. swa wæri ok wm allæ köpi iorþir sum man köper æller []{mæþ} skiftæ faar. vtan han se owormaghi. æller ær wthlændis. þæn þær skuldi a talæ. (§.1.) Faræ mæn i almænnung. ok far affrökis tak þeræ wm þry aar. þa hafwi þæn siþæn sum taki wil.XVII.
Ligger [köpa]{} mölnæstaþ boolstaþa mællum. hafwi haluæn mölnöstaþ hwar boolstaþer æller by. Liggi fleræ mölnæstaþa .i. by. agha swa mykit hwar sum han a i by. (§.1.) Delæ mæn wm quærnæ bygning. æller vm nokro þe bygning i watnæ sum skaþæ gör þæt skulu .VI. mæn skuþæ. hwat þe bygning skaþæ gör æller æy. wiþnæ þe siæx mæn. at þe bygning ængin skaþæ gör. standæ þa at saklösæ. witnæ þe at hon skaþa giorþæ. taki þa vp ok rymæ. ok bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan þy at ængin ma aþrum till scaþa byggiaXVIII
Hwar sum boor a by nytaknum. warþæ wæghum ywr sin land. boor i fornum by. hwitæ hwar sin lut sum han a i byæ. hwar æy broor lut sin. þa bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan. foræ þe wæghiæ till kyrkiu liggiæ. ok þingx. ok rættæ almanna wæghæ. ok þorf bro kar wiþer ok asæ. Vm iorþbroær sum [ligiæ]{} liggiæ innæn bækkium ok dikum æller grawm. bööt mæþ .III. örum. ok biggiæ siþæn. Fællæs þæssæ broær nu æru saghþæ wæri konunger malzeghandæ at. æn ængin hawar skaþa i broo fangit. haffwr nokor skaþa fangit. þa wæri han malzeghandæ (§.1.) Allær broær. ok almannæ wæghær skulu .V. alnær breþæ wæræ. hwar sum æy ryþer almanna wægh. bötæ swa foræ wægh sum for bro. swa scal ok præst broær byggiæ. ok wæghæ rymæ sum bondæ. æller æfptir laghum bötæ. hær ær præster ii bondæ laghum. (§.2.) Lusn. Nyurunz a. Jndalz a. ok angermannæ .a. þær skulu landzmæn broær. æller fariur vppa haldæ. þær færiæ sum æi giter bro wærit. fæller nokor þæssæ broær. æller færiur bötæ .VIII. öræ .i. þriþiung hwan. hwar foræ sik. Fællæ allir bötæ .XL. marker. æy warþer þe boot meræ. (§.3.) Nu kan folk i broo skaþa lyutæ ok döör af. liggi han .i. waþa botum .VII. markum. Nu kan þem arm æller been bristæ. Liggi .i. waþæ giældum Bryter hæster sik i bro. ok döör af. gilder at .VI. örum skiuth. half mark koo ok [quindæ]{quighandi} X örtugh. suin faar geet bukker fora örtugh æn þæt ær [örtugh gamalt]{} vinter gamalt. ær þæt twæggiæ aræ. II. örtughær. ok öræ æn þæt ær þriggiæ aræ. Summar föl IIII. pænnungæ. þy warþer þe boot meræXIX
Swa scal elde warþæ. brænnur man [skip]{swiþ} i skoghi æller [i lyktum]{ryþsl}. þem elde scal han warþæ. vm .V. nætter at han æy scaþæ gör. brinder vp vm aker æller ængi. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan ok giærþi ater garþ. brinder skogher böta samuleþ. (§.1.) mællum garþæ skal bondæ warþæ for sik. ok sinum wærnæþæ hionum. brinder vp eth göræ annat ater til þakx. brinder garþer alder æller fleræ garþæ. ællr by alder. VII. mark waþæ boot. ok XIIII [nnanna]{manna} eþ. falder at eþe. bötæ .XL. marker. æy ær þe boot meræ þyt baþæ brinner by ok bondæ.XX.
Um brand mæþ viliæ wærkæ Nu bær man eld. ok wil baþæ brænnæ by okbondæ. warþer takin mæþ blæsændæ [brandi ok bænna]{} munni. ok brinnændæ brandi. þa skal han till þingx föræ. siþæn skulu XII mæn swæriæ þæt sanast ær wm þæt maal. wæriæ þe han. þa bötæ þæn .XL. marker saklösæn bant ok bastaþæ. fællæ þe han. þa bötæ alt þæt han aa till þræ skifptis. taki en lut konunger. annan maözeghandæn. þriþia alla mæn. bondanum ee fyrst ater giældæ fore lat sit. ok witi siælfwr lat sit huru mykit þæt war. Vvinz æy meræ aat. þa a e bonde fyrst fult foræ sin skaþæ. ok han skal i bali brænnæ. brænt hafwr foræ bondæ.XXI
Molkær kunæ. faar æller geet annars. warþer bar ok a takin. ok æru witni till. bötæ .III. öræ. æller dyli mæþ III. mannom. molkær ko æru til witni. bötæ .III. marker till þræskiftis. æru æy witni till. þa dyli mæþ .XII. mannum..XXII.
Lægger mærki a mærki annars. hwat þæt ær döth æller quikt. bötæ .III. marker æn þæt ær bætræ æn halfwr öræ. ær þæt halfwr öræ æller minnæ. bötæ .III. oræ æller dyli mæþ III mannum. æller þriggiæ öræ boot. dyliæs mæþ III mannum. ok III. marka boot XII. mannom. (§.1.) Delæ twe vm eet mærki hafwa baþir eet bolz mærki. þa a þæn wæriæ [handum]{handa} mællum hafwr¶ XX III.
Dræper fæ annat fæ. hafwi baþæ þæt quikæ. ok swa þæt döþæ. vtan annat fæ se tæpt æller hæft. þa giældi þæn allan scaþi ater þæt lösæ ati. (§.1.) Sarghær fæ annat fæ. hwat fæ þæt hælzt ær ok dör æy aff. þæt ær ogilt. vtan þæssæ maal. Spillær man annars yrknæþæ fæ. swa at þæt ær æy fört at þolæ saþul. æller silæ. þa fae hanum þæt ater saþul ok silæ fyllær. mæþæn hint ær ofört ok æy længer. Dyl þæn sum fæ a. þa dyli mæþ XII mannum (§.2.) kunnæ hundæ bitæ annars fæ. hwat fæ þæt ær. ok faar æy dööþ aff þæt ær saklözst. vtan yrknæþæ fæ. þæt bötæs sum för ær sakt. dör þæt. þa giældæ quikt foræ döt. ok hafwi þæn döt. quikt gifwr foræ döt..XX. IIII.
Sarghar man fæ manz æller bær. bötæ .III. öræ. ok scaþæ ater. æller dyli mæþ XII. mannum. (§.1.) Dræper man fæ manz æller styæl. VIII. öræ boot at þriþiung hwan. Dræper hund æller stiæl. VIII öræ i þriþiung hwan. wæri ok ængin hunder dyrræ at giældom. (§.2.) Ængin ma annars fæ taka. till nokro nyt ath hafwa. æy ankostæ hans hwartæ quikt ællr döt. wtan han hafwi loff æller leghu foræ sik. Taker man hæst annars. baat æller aþræ ankosti. kumber sama dag ater. bötæ IIII öræ. kumber æyswa bötæ .VIII. öræ. (§.3.) [Brænmer]{Brænner} man baat foræ manni. æller annat skip. bötæ .VIII. marker till þræskiftis. ok scaþa. giæld. Brænner snækkiu. bötæ .XL. marker. halft konungi. ok halft skiplaghi. Viþerbo balker lyktæs swa. at lyti hwar ath þy han aaHær byriæs þingmalæ balkr ok tæliæs i hanom flokkær XV.
¶ .I: Vm laghman ok buþkafwlæ.
.II. Huru man skal rænæ ok hemstæmpnung.
.III. Vm þing ok stæmpnung
IIII Huru man förær þing at manni
V Vm saksætning
VI Vm þingx fall. ok twætalu
VII Huru lagh skulu fæstæs []{ok} gangæs
VIII Huru eþær standæ. æller atergangæ
IX Huru man scal mætæ foræ aþrum
X Vm witnis maal
XI Vm domæ ok wæþnung
XII Huru kunæ ma witni bæræ
XIII Vm eþæ takæ. fa takæ ok wæþ taka
XIIII Vm friþ i soknum
XV Vm landæmæræ
.II. Huru man skal rænæ ok hemstæmpnung.
.III. Vm þing ok stæmpnung
IIII Huru man förær þing at manni
V Vm saksætning
VI Vm þingx fall. ok twætalu
VII Huru lagh skulu fæstæs []{ok} gangæs
VIII Huru eþær standæ. æller atergangæ
IX Huru man scal mætæ foræ aþrum
X Vm witnis maal
XI Vm domæ ok wæþnung
XII Huru kunæ ma witni bæræ
XIII Vm eþæ takæ. fa takæ ok wæþ taka
XIIII Vm friþ i soknum
XV Vm landæmæræ
Nu skulu laghmæn takas. þa a konungx syslæmæn XII. mæn næfwna. þe
.XII.
skulu laghman wæliæ. ok syslæmæn skulu hanom domæ i hænder sætiæ. þæn
konungx wald hafwr þær till. Laghman a þing sökiæ. þa þing a rætlikæ
wæræ.
æller konungx breff kuma. (§.1.) Nu kumber konungx breef æller buþ till
[lansis]{landsins}. þa scall [lænzmam]{lænzman} buþkaulæ wp skæræ.
fiuræ
aff hwærium husæby þe skulu fram fara ok æy ater. æy skulu þorpa
karlæ sum
i skoghum boæ buþkaulæ bæræ. ok æy þæn i [wtöum]{wtöium} boor. þæn
sum þem
næst boor sighiæ þem hwat a þingi görs. Hwar sum buþkafwlæ fæller
æller
willer a mote konungx buþi. bötæ .VIII. öræ i þriþiung hwan. skær
lænzman
wp buþkaufla. ok wil soknæ þing hafwa. han scal bondæ fran bondæ
bæræ. hwar
han fæller bötæ .IIII. öræ. Delæ þer wm buþkaulæ. hafwa þæn wizorþ
buþkaulæ
wil fram witæ